1. Senet metninde çek kelimesi veya Türkçe’den başka bir dilde yazılmış ise o dilde çek karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,
2. Kayıtsız ve şartsız bir bedelin ödenmesi için havaleyi, ( Bu bedel çekte ancak para olarak gösterilebilir. Herhangi bir eşya çekin konusu olamaz. Para Türk Lirası veya Döviz cinsinden yabancı bir para olabilir.)
3. Ödeyecek kişinin (Muhatabın) ticaret unvanını, (Muhatap bankadır.)
4. Ödeme yerini,
5. Çekin düzenleme tarihi ve yerini, ( Yoksa düzenleyenin adının yanında yazan yer düzenleme yeri sayılır.)
6. Çeki düzenleyenin imzasını, ( Bu konuda sadece ıslak imza geçerlidir. Islak imza olmadan sadece parmak izi veya benzeri işaretler çeke herhangi bir geçerlilik kazandırmayacaktır.)
7. Banka tarafından verilen seri numarasını,
8. Karekodunu.

1. Tasarruf mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmışsa: Mirasbırakanın vasiyetname düzenlenmesi için genel şart olan ayırt etme gücünün bulunması ve 15 yaşının doldurulması gerekmektedir. Bu şartların sağlanmaması halinde vasiyetnamenin iptali gündeme gelebilecektir. Eğer bir yabancılık unsuru varsa mirasbırakanın ehliyeti kendi milli kanununa göre belirlenecektir.

2. Tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa: Mirasbırakanın tasarrufunda herhangi bir irade sakatlığı olması durumunda meydana gelmektedir. Mirasbırakan bir yanılgıya dayanarak vasiyetname düzenlemişse veya başka biri tarafından kandırılıp bu vasiyetname düzenlenmişse veya başka birinin baskısı veya tehdidi sonucu bu vasiyetname düzenlenmişse vasiyetnamenin iptali meydana gelecektir. Ancak iptal edilebilir olan vasiyetnameden mirasbırakan bu etkiden kurtulduğu andan itibaren 1 yıllık süreçte geri dönmediği takdirde ilgili vasiyet geçerli sayılacaktır.
3. Tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka veya ahlâka aykırı ise : Vasiyetname hukuka veya ahlaka aykırı bir şartı bağlanmış veya bizzat bu şekilde hüküm içeriyorsa iptali gündeme gelecektir.
4. Tasarruf kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmışsa: Örneğin size bir önceki makalemde anlatmış olduğum resmi olarak düzenlenen vasiyetnamede resmi memur huzurunda yapılmamış olması veya bu memur huzurunda yapılmış olmasına rağmen tanık olarak katılması yasak olan kişilerin vasiyetname düzenlenmesinde tanıklık yapmış olması halinde vasiyetnamenin iptalini gündeme getirecektir.

Prof.Dr. İlhami Çelik 

Selçuk üniversitesi, Veteriner Fakültesi Histoloji ve Embriyoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi, Konya 

1. DEPREM HAKKINDA BAZI ÖNEMLİ KAVRAMLAR 

Deprem, en basit tanımıyla yerküreyi oluşturan tektonik levhaların bazı sebeplerle kayması, kırılması veya çökmesiyle meydana gelen yer hareketidir. Bu nedenle çok farklı nedenlerle çok farklı büyüklüklerde depremler meydana gelir. Ancak büyük depremler genellikle yer katmanlarındaki kırık hatları (fay hatları) üzerinde meydana gelmektedir. Konunun detaylarını uzmanlara bırakarak, Geyve’nin güneyinde yaklaşık olarak doğu-batı doğrultusunda uzanan Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın güney kolunun yanal atımlı bir fay hattı olduğunu ve bu hattın güneyindeki kara parçasının kuzeye göre yılda yaklaşık 2,5 cm kadar batıya doğru kaymakta olduğunu belirtmekle yetinelim.  Aşağıdaki şekilde, yanal atımlı bir fay üzerinde meydana gelen bir depreme ait temel tanımlar açıklanmıştır (Şekil 1).  

Depremlerin sınıflandırılmasında 2 kriter esas alınır. Bunlardan ilki depremin büyüklüğüdür (magnitüd) ve Richter ölçeğine göre belirlenir. Bu ölçeğin oluşturulmasında depremle açığa çıkan enerji esas alınmıştır ve değerler (en büyük değer 10) logaritmik olduğundan, düşük ve yüksek iki deprem arasındaki salınan enerji farkı çok büyüktür (yaklaşık 32 kat). Depremlerin sınıflandırılmasında dikkate alınan diğer bir diğer kriter de depremin şiddetidir. Bunda Mercalli sınıflaması kullanılır ve en yüksek şiddet derecesi XII’dir. Bu sınıflamada depremin yer yüzeyine ve yerleşim yerlerine yakınlığına bağlı olarak ortaya çıkan yıkım derecesi dikkate alınır. Mercalli sınıflaması, Richter sınıflamasıyla tam uyum göstermez. 

Şekil 1. Bir depremin açıklanmasında yararlanılan temel tanımlar. https://www.instructables.com/id/The-Steps-to-Locating-the-Epicenter-of-an-Earthqua/ 

2. GEYVE’NİN DEPREMSELLİĞİ 

Çevresiyle, doğasıyla, insanıyla kısacası her şeyiyle çok güzel olan Geyve, ne yazık ki, aşağıdaki şekilden de anlaşılacağı gibi Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın (KAF) Dokurcun-Akyazı’da- kuzey ve güney olmak üzere ikiye ayrılmasıyla oluşan 2 fay hattından güneydeki kolun çok yakınında yerleşmiş durumdadır (Şekil 2). Bu nedenle Geyve, tarih boyunca,  gerek Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın gerek kuzey kolunda meydana gelen ve gerekse de güney kolunun kendi ürettiği depremlerden etkilenmiştir ve etkilenmeye de devam edecektir.  

Şekil 2. Geyve’nin yakınından geçen fay hatları.  07 Mayıs 2015, https://www.geyvemedya.com/geyve-deprem-fayini-arastiran-akademisyene-odul/ 

1999 yılı 17 Ağustosunda meydana gelen yıkıcı Marmara Depremi’nden sonra Geyve’yi etkileyen büyük bir deprem meydana gelmemiş olmakla birlikte; Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın kuzey kolu üzerinde meydana gelmesi beklenen büyük depremden Geyve’nin de önemli derecede etkilenecek olması yanında, güney kolunda da büyük bir deprem beklendiği, konunun uzmanları tarafından ifade edilmektedir. Bu konuda basına yansıyan çok sayıda uzmanın açıklamasına elektronik veri kaynaklarından ulaşılabilir. Geyve’nin tarih boyunca yaşadığı deprem tecrübeleri ve kuzey kolunda belirli bir gelecekte meydana gelmesi beklenen ve Geyve’yi de etkileyecek olan depremden önce belirli hazırlıkların yapılması elbette ki uğranılacak can ve mal kaybının azaltılmasına önemli katkılar yapacaktır.  

Günümüzde depremlerin zamanı, yeri ve büyüklüğünü önceden tahmin edilebilen bir metot ve bilimsel bir yöntem henüz geliştirilememiştir. Bununla birlikte, umut vaat eden çalışmalar yapılmaktadır. Deprem tahmininde depremin meydana geliş anına yakınlık bakımından 3 tahmin dönemi vardır. Bunlar; uzun dönem, orta dönem ve kısa dönem tahminleridir. Uzun dönem tahmini, yıllar ve on yıllar öncesini kapsamakta olup; halkın güvenliğiyle sınırlı derecede ilgilidir ve sonuçları fazla güvenilir değildir. Orta dönem tahmini, deprem öncesi birkaç haftayla birkaç yıllık dönemi kapsar ve bu tür tahminler de uzun dönem tahminleri gibi halk açısından önemli pratik faydalar sağlamaz. Kısa dönem tahminleriyse, depremden günler ve haftalar öncesi dönemi kapsar. Halkın can ve mal güvenliğinin sağlanması amacıyla tahliyesi için en faydalı olan tahmindir. Son birkaç yılda, depremin P dalgasının algılanmasıyla, depremin üst merkezine (episantırına, bkz. Şekil 1) olan uzaklığa bağlı olarak kullanıcılara saniyeler öncesinde uyarı yollayabilen yazılımlar ve sistemler uygulamaya sokulmuştur. Bunların, özellikle elektrik ve gaz sistemleri, yüksek hızlı trenler gibi riskli sistemlerin daha az hasar almalarını sağlama bakımından önemi göz ardı edilemez. Bireysel korunmaya hazırlanma bakımından da önemli katkıları olacaktır. 

Deprem tahmininde, deprem öncesinde yer katmanlarında ve atmosferde oluşan fiziksel, kimyasal, yapısal değişimlerin ve bunların çevrede, özellikle de yer altı sularıyla insan ve hayvanlarda neden olduğu değişiklikler algılanarak veriler analiz edilir ve bir sonuca varılmaya çalışılır. Günümüzde pek çok umut verici sonuçlar alınan bilimsel çalışmalar bulunmaktadır. Bu konuda verilecek olan “depremin şu zamanda, şurada şu büyüklükte olacaktır” kararının yanlış çıkmasıyla, “deprem olmayacaktır” kararının yanlışlığı hemen hemen aynı olumsuz sonuçlara yol açacağından; bilim adamları pratik ve her zaman doğru sonuç veren bilimsel bir yöntemi belirlemeden önce oldukça ince eleyip sık dokumaktadır. 

3. HAYVANLARIN İNSANLARDAN FARKLI OLAN BAZI ALGILAMA YETENEKLERİ 

Hayvanların deprem öncesi sergiledikleri anormal davranışlardan, depremlerin önceden tahmin edilmesi amacıyla yoğun olarak çalışılmaktadır.  Bu konuda ikisi de deprem ülkesi olan Çin ve Japonya başı çekmektedir. Çin’de, hayvan davranışlarından yararlanılarak yeri ve zamanı önceden tahmin edilerek yüz binlerce insanın hayatının kurtarıldığı en az 2 büyük deprem vardır. Bu konuya girmeden önce hayvanların insanlardan farklı olan algılama yetenekleri hakkında bilgilenmek oldukça faydalı olacaktır. 

Her hayvan kendi çevresinde yaşamını sürdürecek algılama, beceri ve yeteneklerle donatılmıştır. Bu nedenle, insanlardan farklı ortamlarda yaşayan hayvanların çevreye uyum gösterebilmesi için değişik algılama yeteneklerinin olması doğaldır. Aksi halde türlerin devamı imkânsızdır.  İnsanlığa düşen, sürekli araştırarak deprem öncesinde anormal hayvan davranışlarının belirlenmesi ve alınan sonuçlardan deprem tahmininde yararlanabilmektir. 

Köpeklerin işitme ve koku alma duyuları olağanüstü derecede mükemmeldir. İnsanların işitme frekans sınırları gençler için saniyede 13-17.000 titreşim/saniyedir (kabaca 20 Hertz-20.000 Hertz, yâda 20 Hz-20 kHz).  Köpekler frekansı 67 Hz-47.000 Hz, kedilerse 55 Hz-79.000 Hz arasındaki sesleri duyabilirler. Bu yüzden bu hayvanlar insan için ultrasonik (yani ses üstü) olarak nitelenen sesleri işitebilir. Filler 20 Hz altındaki ses altı (subsonik) dalgaları algılayabilir ve bu yeteneklerini aralarındaki iletişimde kullanırlar. Güvercinlerin de bu sesleri duyabildiği ileri sürülmektedir. Ses altı dalgalar çok uzaklara gidebilir ve suda fazla kayıp olmadan ilerleyebilirler. Sivrisineklerde işitme organı olmasa da erkek sivrisineklerin antenleri üzerindeki tüyler sadece dişinin kanatlarından çıkan sesleri algılayacak frekansa ayarlıdır. Çekirgelerin sesi algılayan zarları, kendi türleriyle haberleşecek şekilde belirli sesleri algılar. Hamam böcekleri ayaklarıyla işitir ve zeminden gelen titreşimlere insanlardan 100.000 kat daha duyarlıdır. Bu algılama şekliyle çoğu böcek avının yerini belirler ve düşmanlarından kaçar. Birçok avcı memeli hayvan türü, kemirgenlerin yaydığı ve frekansı 20.000 Hz’in üzerindeki ultrasonik sesleri duyabilir. Ultrasonik sesi en iyi kullanan uçucu memeli hayvan yarasadır ki bazı, yarasa türlerinde duyma üst eşiği 100.000 Hz’e çıkabilmektedir. Yarasa, ultrasonik sesleri hem çıkarabilmekte ve hem de algılayabilmektedir. Bu sayede yarasa, bir engele veya avına çarpıp yansıyan ultrasonik dalgaları algılayarak çevrenin ve avın bir görüntüsünü milimetrik hassasiyetle oluşturabilmektedir. Bu sayede bir yarasa; avın yeri, büyüklüğü, hızı ve hareket yönü gibi bilgileri büyük bir dakiklikle belirleyebilmektedir. Yarasada bu yetenek varken cırcır böceği ve gece kelebekleri de yarasanın yaydığı ultrasonik dalgaları algılayabilmekte ve av olmaktan kurtulmaya çalışmaktadır. 

Kenelerin ışık algılaması yanında sıcaklık algılama duyusu da çok iyi gelişmiştir. Neslini sürdürebilmesi için yapışacağı hayvanın sıcakkanlı tür olması yanında memeli hayvan da olması gerekir. Bunun için de bu hayvan türlerinin vücudundan salınan tereyağı asidi (bütirik asit) kokusunu algılamak üzere gelişmiş olan olağanüstü bir koku algılama yeteneği vardır. Kene bu üç duyusu sayesinde binlerce yıldır türünün devamını sağlayabilmiştir. 

İnsan gözü, mor renkle kırmızı arasındaki 7 rengi tanıyabilir. Hâlbuki bu görülebilen ışık bölümü, elektromanyetik dalga yelpazesinin (spektrumunun) çok dar bir alanıdır. Yani insanoğlu dünyaya “çok dar bir pencereden dar bir görüş kapasitesiyle” bakabilmektedir. İnsan gözünün bir başka özelliği de saniyede 20’den daha fazla hareket aşamasını algılayamamasıdır. Bu yetmezlik sinema ve televizyon gibi görsel araçların temelini oluşturur. Arılarsa, saniyede 200 görüş çerçevesini ayırt edebilmektedir. Yusufçuk’ta (helikopter böceği) bu özellik, saniyede 2,000 karedir. Bu sayede yusufçuk ve arılar uçarken hızla değişen görsel ortama uyum gösterebilmekte ve tehlikelerden kaçabilmektedir. 

İnsan gözü, kızılaltı ışınları algılayamadığından, gece görüşü çok zayıftır. Çok yoğun olan kızılaltı (infrared) ışınları ise sıcaklık olarak algılayabilir. Çıngıraklı yılanlarsa, Jacobson organları sayesinde kızılaltı ışınları görüntü oluşturmada kullanabilir. Bu sayede yılan, sıcakkanlı fareyi zifiri karanlıkta görebilir. Kınkanatlı ailesinden olan bazı böcekler de kızılaltı ışınları görebilir ve bu sayede orman yangınlarından sonra hala yakıcı sıcaklıktaki ağaçları tanıyarak onlara konmazlar.  

Gece avlanan hayvanlar çok düşük ışık şiddetinde, hatta bize karanlık gelen ortamda bile görüntü oluşturabilmekle birlikte, çoğunlukla renkleri algılayamamaktadır. İnsanlar da karanlıkta renkli göremez. Hayvanlarda gece görüşü büyük oranda gözdeki yansıtıcı tabaka (tapetum lucidum) sayesinde göze giren ışığın yansıtılarak alıcı hücrelere tekrar yönlendirilmesiyle güçlendirilmesiyle sağlanır. Bazı hayvanların gözlerindeki yansıtıcı tabaka gece parlar. Geyik ve baykuş gibi bazı hayvanlar aysız gecelerde bile insanların alacakaranlıkta gördüğünden daha net görebilir.  

Renk yelpazesinin öteki ucunda yer alan morötesi (ultraviyole) ışınlar yüksek enerjili olduğundan, insan gözünün retinasında ve ciltte kanserlere neden olur. Bu nedenle morötesi ışınların göze ulaşması istenmez. Hâlbuki çiçeklerde tozlaşmayı sağlayan bazı böcekler, bu ışınları çiçeklerin balözü ve çiçektozunu görmek için kullanır. Bazı böceklerse uzaklardaki su kaynaklarını morötesi ışınlar yardımıyla bulur. Çoğu hayvan, gündüz yönlerini ve belki de zamanı, güneşin gökteki konumuna göre belirlemektedir. Bulutlu havalardaysa, polarize olan morötesi ışık yardımıyla güneşin gökteki yerini, dolayısıyla kendi konumlarını ve yönlerini belirleyebilmektedir. 

Köpeklerin koku alma organında 280 milyon hücre varken, kedilerde 67 milyon hücre, insanlardaysa 5-20 milyon hücre bulunur. İnsanlar havadaki 100 binde bir molekül oranındaki koku moleküllerini algılayabilirken, köpekler 100 katrilyonda bir oranındaki koku moleküllerini algılayabilir. Bu yüzden köpek ve kediler ortamdaki kokuları çok daha hassas biçimde tanırlar. Bir parfüm uzmanı birkaç bin farklı kokuyu ayırt edebilirken, bir köpek sayısız insanı kokusundan tanıyabilir. Bu yüzden biz insanlar, karşılaştığımız yeni bir şeye dikkatle bakarken, köpekler onu dikkatle koklar.   

Hayvanların bazıları insanların algılamadığı bazı duyulara da sahiptir. Bunların en önemlisi, bazı böcek, balık, sürüngen, kuş, balina ve yunuslarda dâhil olmak üzere bazı memeli hayvan türleriyle hem karada ve hem de suda yaşayan bazı hayvan türlerinin (amfibiler), hatta bazı bakterilerin yerin manyetik alanını algılamasıdır. Hayvanlar bu algılama şeklinden, yaşadıkları bölgede gece yön bulmakta ve göç etmekte yararlanmaktadır. Arıların biyolojik saatlerini ayarlamada yerin manyetik alanından yararlandıkları bilinmektedir.  

İnsanların algılayıp algılamadığı kesin olarak bilinmeyen fakat hayvanların algıladığı kesinlikle bilinen bir algılama şekli de elektriksel alanın algılanmasıdır. Köpek balıkları avlarının yaydığı elektriksel alanları algılar. Bu algılamanın en mükemmel olduğu hayvan türü yılan balıklarıdır. Bu balıklar haberleşme, avlanma ve düşmanlarını felç etmek için elektriksel alanları kullanır.  

Yukarıdaki bilgilerden, insanın algılama yeteneğinin bazı hayvanlardan daha sınırlı olduğu; aslında her canlı türünün yaşamını sürdürebilmesi için gerekli ve yeterli algılama sistemleriyle donatılmış olduğu sonucu çıkmaktadır.  

Bu nedenle, bizlerin, tabiatta olan biten her şeyden haberimizin olmasını bekleyemeyiz. Hayvanlar, muhtemelen bugün bilmediğimiz başka algılama yeteneklerine de sahiptir ve onların bu karmaşık algılama sistemlerinden depremlerin önceden belirlenmesinde yararlanılmasına çalışılmaktadır. 

4. DEPREM ÖNCESİNDE GÖZLENEN ANORMAL HAYVAN DAVRANIŞLARI VE DEPREMİ ALGILADIĞINA İNANILAN HAYVAN TÜRLERİ  

Yüzyıllardır, deprem öncesinde anormal hayvan davranışlarının ortaya çıktığı bilinmektedir. Bunların pek çoğu efsane ve hikâyeler halinde günümüze kadar gelmiştir ve pek çoğunun da deprem ülkesi olan Japonya kaynaklı olması doğaldır. Japon edebiyatında özellikle balıklar, kuşlar ve küçük hayvanların deprem öncesi anormal davranışları hakkında pek çok örnek bulunmaktadır.  

Depremle ilgili anormal hayvan davranışlarının çoğu, genelde kişisel bildirimler şeklinde olup, sayısal bir değerlendirme bulunmamaktadır. Bununla birlikte, yaygın ve kalıcı olmaları, bunların ortaya çıkışlarının fiziki bir temeli olabileceğini akla getirmektedir. Hayvanların zaman içinde deprem belirtilerini algılayabilen yüksek bir duyarlılık geliştirdikleri düşünülmektedir. Mesela, yer hareketlerinin aktif olduğu bölgelerde yaşayan hayvanlar, ölümle sonuçlanan yuva göçüklerine karşı daha duyarlıdır. Bu yüzden, deprem öncesi değişiklikleri algılayabilen hayvanların hayatta kalma şansları daha fazladır.  

Hayvanların deprem öncesi davranışlarının dikkatli gözlenmesiyle elde edilecek bilgiler depremlerin önceden tahmininde önemli bir araç olabilir. Bununla birlikte, hayvan davranışlarının yorumu ağırlıklı olarak insanlar tarafından yapılmaktadır. Hayvanlarla direk haberleşme imkânı da olmadığından, bir hayvanın davranışında ortaya çıkan anormalitenin başka bir dış nedenle mi, yoksa depreme bağlı olarak mı ortaya çıktığını kestirmek zordur. Bunu anlamak için bazı metotların geliştirilmesine çalışılmıştır. Bu amaçla, gerçekleşen depremlerin yer yüzeyine ulaştığı noktayla (episantır) anormal hayvan davranışlarının gözlendiği yerin uzaklığı, hayvan davranışının gözlendiği an ile takip eden depremin meydana geldiği an arasındaki süre kaydedilmiştir. Bu yaklaşımla karakteristik bir yarıçapla gecikme zamanı belirlenebilmektedir. Eğer bir depremden önce etkin bir şekilde anormal hayvan davranışları hakkında çok miktarda veri toplanır ve her verinin karakteristik yarıçapı kullanılarak çemberler çizilebilirse; bu çemberler depremin yeryüzündeki izdüşümü (episantır) noktasında kesişecektir. Bu yaklaşım doğru olsa da insanların bir anomali hakkında tarafsız bir değerlendirme yapamaması nedeniyle gerçekleşmesi mümkün olmamaktadır. Çoğu olayda, gözlenen anormal hayvan davranışları sadece deprem olup bittikten sonra hatırlananlar arasındadır ve bu yüzden, hayvan davranışları üzerinde depremden önceki dönemleri de kapsayan dönemlere dair bilimsel kayıtlar genelde bulunmaz. 

4.1. Balıklar 

  Suda yaşayan hayvanların algılama sistemleri, muhtemelen deprem öncesi meydana gelen yer kaynaklı elektrik sinyallerini algılamaktadır. Bu konuda özellikle balıklar öne çıkmaktadır ve bu hayvanların deprem öncesi, deprem sırası ve sonrasında yerin elektriksel sinyallerine verdiği tepkilerin tespiti, kaydedilmesi ve yorumlanması büyük önem arz etmektedir.  

Kürek balığı denizin çok derinlerinde yaşayan ve 5 m’den uzun olabilen dev balıklardandır. Depremi önceden algılayıp sahile çıktığı bilinir. Japonlar bu balığın deprem algılama yeteneğiyle çok yakından ilgilenmektedir. Yılan balıkları da deprem öncesi çok tipik ve belirgin anormal davranışlar sergiler. Sazan veya uskumruların deprem da öncesi gruplar halinde yaşadıkları derinlerden sığ sulara göç ettikleri Japon balıkçılar tarafından bildirilmiştir. Aynı zamanda, büyük şehirlerdeki havuzlarda yaşayan sazan ve yayın balıklarının depremden günler veya saatler öncesinde huzursuzlandıkları ve sinirli davrandıkları anlatılmaktadır. Bir tank içinde bulunan yayın balıklarının tek başlarına yaklaşan bir depreme herhangi bir tepki vermedikleri, fakat deprem olacağında tanka dokunanlara karşı sinirli tepki verdikleri bilinmektedir. Sardalyalarsa, genelde denizin sığ bölgelerinde plankton yedikleri halde, büyük bir depremden önceki akşam saatlerinde derinlerde dibe tutunmuş diyatomaları yemektedirler. Balıkçıların deprem öncesi daha fazla balık avladıkları da aktarılanlar arasındadır.  

4.2. Kemirgenler 

Deneysel çalışmalarda, deprem öncesi oluşan yerin elektrik dalgaları benzeri elektrik alanlarına maruz bırakılan albino sıçanların, Moğol kum sıçanlarının, Gine sıçanlarının ve kızıl serçelerin depremlerden önce oluşan elektriksel alan değişikliklerini algıladıkları ve sinirlilik hali gösterdikleri tespit edilmiştir. Hayvanların elektrik alanından kaçtıkları, panikle koşuşturdukları, sıçradıkları, yerde yuvarlandıkları, çığlık attıkları, arka ayakları üzerinde dik durdukları, telleri ısırdıkları dikkati çekmiştir. Bir deprem anında sıçan ve gelincikler kümelenir; evleri, tahıl ambarlarını ve diğer binaları, hatta şehri eder ve etrafta dolanırlar.   

4.3. köpekler 

Aşırı şekilde huzursuzlanır, havlar, ulurlar, korkulu ve sinirlidirler; kaçabilenler kaçar veya kaybolur. 

4.4. Atlar 

Korkulu, sinirli ve huzursuz davranırlar; yeri tepikler, tekme atar veya yerde yuvarlanırlar; binmeye müsaade etmez ve yürümek istemezler; yularlarını parçalarlar; aşırı sesler çıkarırlar; kaçarlar veya kaybolurlar. 

4.5. Sürüngenler, hem karada ve hem suda yaşayan hayvanlar 

Soğukkanlı ve kış uykusuna yatan hayvanlardan olan yılanların depremi algıladıkları ve yuvalarını terk ederek yüzeye çıktıkları M.Ö. 373’ten beri bilinmektedir. Yılanların depremi önceden algıladıkları Çin’deki Haiçeng depreminde çok iyi anlaşılmıştır. Yılanlar muhtemelen çok zayıf yer titreşimlerini ve sıcaklık farklarını algılayarak depremi önceden algılayabilmektedir. Kışın yuvalarını terk ederek yüzeye çıkar, büyük gruplar oluşturur ve donarlar.  

Su kaplumbağaları suyu terk ederler. Kertenkeleler yuvalarını terk ederler.  

       İtalya’daki L’Aquilla kasabasında 2009’da meydana gelen ve 300’den fazla kişinin öldüğü 5,9 büyüklüğündeki depremden 3 gün önce kara kurbağaları göletlerini terk etmiştir. Kurbağalar depremin üst merkezine 74 km uzaktaydı ve ana sarsıntıdan son artçı şoka kadar yumurtlamadılar. Bilim adamları kurbağaların sudaki elektrik yüklü parçacıkları veya gaz kabarcıklarını, en azından mutlaka “bir şeyi” algıladıklarına inanmaktadır. Kara kurbağaları Çin’de 2008’de meyana gelen 7,9 büyüklüğündeki 70.000 kişini öldüğü Sichuan depreminde de anormal davranışlar sergilemişlerdir. Bu depremden önce 2.000 kişini öldüğü bir yerleşimde binlerce kara kurbağasının sokakları doldurduğu ifade edilmiştir.  

4.6. Yabandaki ve hayvanat bahçelerindeki kuşlar 

Depremden önce serbest kuşların sürekli uçtukları ve bazen anlamsız davranışlar sergiledikleri bilinmektedir. Örneğin 2011 yılının ağustosunda A.B.D.’nin doğu kıyısını vuran 5,8 büyüklüğündeki depremden önce bir hayvanat bahçesindeki ördekler suya kaçarken, flamingolar aniden bir araya toplanmıştır. Vahşi yaşamdaysa hep birlikte kaçmaktadırlar. Sülünlerse hep birlikte çığlık atmıştır. Genel olarak kuşlar huzursuzdur, korkarlar, sürekli havalanır ve konmak istemezler; ağaçları, yuva ve tüneklerini, yaşadıkları bölgeyi dev sürüler oluşturarak terk ederler.  

4.7. Evcil kuşlar 

Kümeslerine ve tüneklerine girmezler; korkulu ve sinirli davranırlar, aşırı gürültü yaparlar; sülünler gece boyunca çığlık atar; barınaklarının çitlerini parçalamak ister, kaçar, kayıplara karışırlar.  

4.8. Sığır, domuz ve koyunlar 

Deprem ve tsunamiden birkaç saat öncesinde otlamakta olan inekler huzursuzlanır, korkar veya sinirli davranışlar sergileyerek hemen ahırlarının yakınına döner fakat içeri girmek istemez veya yüksek bölgelere kaçarlar. Sığırlar benzer davranışı volkan patlamasından önce de gösterirler. Aşırı gürültü çıkarırlar, saldırganlaşır, birbirlerini ısırırlar; çitleri kırıp kaçmak isterler, kaçarak kayıplara karışırlar.  

4.9. Omurgasız hayvanlar 

Oğul arılar bölgeyi terk eder, deniz hıyarları ortadan kaybolur, solucanlar toprak yüzeyine çıkar, çok sayıda deniz kestanesi ortaya çıkar, yengeçler kıyıya çıkar, mikroskobik deniz canlıları yüzeye vurur, deniz yılanları nehirlere doğru yüzer, çok sayıda uçan karınca görülür, kırkayak sürüleri ortaya çıkar, ıstakoz ve kalamarlar su yüzeyine çıkar, birçok ahtapot sığ kıyılarda acayip davranışlar sergiler. 

Karıncaların depremi önceden tahmin edebildiği ancak 2013 yılında ortaya çıkmıştır. Bu durumun muhtemel sebebi, bu hayvanların büyüklüğü 2,0’den fazla olan depremleri hissedebilmeleri ve insanların karıncalarla sık karşılaşmamasıdır. Karıncalar gece dahi olsa depremden önce yuvalarını terk eder. Bu davranışları muhtemelen yerin titreşimleriyle yuvalarının çökme korkusundan kaynaklanmaktadır. Karıncaların, depremin olacağını havadaki karbondioksit seviyelerindeki ve yerin manyetik alanındaki değişimlerden anladığına inanılmaktadır. 

5. TARİH BOYUNCA, DİKKAT ÇEKİCİ ANORMAL HAYVAN DAVRANIŞLARI GÖZLENEN BÜYÜK DEPREM ÖRNEKLERİ  

5.1. Milattan önce (M.Ö. 373) Helike (Eliki) depremi (Yunanistan) 

Sıçanlar, yılanlar, gelincikler, böcekler, kırkayaklar ve diğer bütün yaratıklar beş gün boyunca Korint tepelerine giden yola düşerek şehri terk etmişlerdir. Deprem, şehir halkını uykudayken yakalamış ve pek çok kişi ölmüştür. Kurtulanları da oluşan tsunami dalgaları yutmuştur. Şehrin kalıntıları 2001 yılında bulunmuştur. 

5.2. Tokyo (Edo) 1855 ve 1923 depremleri ile sonrası depremler (Japonya) 

    İlginç biçimde, Japon mitolojisine göre depremler Yayın Balığı Namazu’nun kuyruğunu sallamasıyla meydana gelir. Japonlarca, yayın balığının aynı zamanda tehlikeleri haber  verdiğine de inanılır. Belki de yayın balığının deprem öncesinde sergilediği acayip davranışlar bu inanca yol açmıştır.   Yayın balıkları, 1855 yılındaki Edo depreminden önce olağanüstü derecede aktifleşmiştir. 1923 Tokyo depreminden günler önce de su yüzeyine çıkmışlar ve kolayca yakalanabilmişlerdir. 1993’te Japon araştırıcılar akvaryumlardaki yayın balıklarının deprem öncesi davranışlarını incelemeye başlamışlardır. 2005 yılında Profesör Yada, okul çocuklarına akvaryumdaki yayın balıklarının davranışlarını incelemede önderlik eden bir rehber kitapçık yollamıştır.  Araştırıcı, yer hareketlerinin artışıyla yayın balıklarının aktivitelerindeki artış zamanının %70 oranında uyum gösterdiğini ileri sürmektedir. 

5.3. Haicheng 1975 depremi, Richter ölçeğine göre 7,3 büyüklüğündeki deprem (Çin) 

Çinliler hayvan davranışlarındaki anormal değişiklikleri sistematik bir şekilde izleyerek 4 Şubat 1975’te meydana gelen 7,3 büyüklüğündeki Haiceng depremini başarılı bir şekilde, 1974’ün aralığının ilk günlerinde tahmin etmişlerdir. Hayvan davranışlarındaki en belirgin değişiklik, kış uykusunda olması gereken hayvanlardan yılanların intihar edercesine yuvalarından yüzeye çıkıp donmaları ve sıçanların da yüzeye çıkmalarıydı. Bu anormal olayları aralık sonunda depremin öncü sarsıntıları takip etmiştir. Şubatın ilk günlerinde inekler, atlar, köpekler ve domuzlar anormal davranışlar sergilemiştir. Depremin büyük sarsıntısı gelmeden şehir boşaltılmış ve 100.000 civarında insan kurtulmuştur.   

5.4. Tangshan 1976 depremi, Richter ölçeğine göre 8,2 büyüklüğündeki deprem (Çin) 

 1976’daki Tangshan depreminde de bazı anormal hayvan davranışları bildirilmişse de o zamanın siyasi çekişmelerinden dolayı bu konuyla ilgilenilmemiş ve uyarı yapılmamıştır. Bu depremde tam 250.000 kazazede zarar görmüştür. Depremle şehir yerlebir olmadan önce sıçanlar gündüz gruplar halinde panikle koşuşturmaktaydı. Tavuklar yem yememiş, yüzden fazla kuş göç etmiştir.  

5.5. Hint okyanusu 2004 depremi, Richter ölçeğine göre 9,1-9,3 büyüklüğündeki deprem ve tsunami (Endonezya, Bangladeş, Sri Lanka, Hindistan, Malezya, Myanmar, Tayland, Singapur) 

26 Aralık 2004 yılında yerel saatle gece yarısı 00,58’de meydana gelen deprem, sismografla kaydedilen en büyük 3. depremdir. Ölü sayısı yaklaşık olarak 228.000 bin, yaralı sayısıysa 128.000 olarak tespit edilmiştir. Ölenlerin üçte biri çocuklardır. Filler deprem öncesi yüksek bölgelere kaçmış, flamingolar alçak yerlerdeki üreme bölgelerini terk etmiş, çılgına dönen yarasalar tsunamiden önce uzaklara uçmuşlardır. Depremden ve tsunamiden sonra vahşi hayvan ve fil ölülerine rastlanmaması hayvanların depremi önceden tahmin ettiklerini doğrulamıştır. 

5.6. Sichuan 2008 depremi, Richter ölçeğine göre 8,0 büyüklüğündeki deprem (Çin) 

Depremden üç gün önce, depremin merkez üssüne yakın olan Mianyang şehrinin caddelerinde binlerce kara kurbağası görülmüştür. Zebralar başlarını hayvanat bahçesinin duvarlarına vurmuşlar, filler sallanmaya başlamıştır. Aslan ve kaplanlar normalde uyumaları gerekirken uyumamış, tavus kuşları ötmeye başlamıştır. Fakat belirtilerin depremle alakası kurulamamıştır. 

5.7. L’aquilla 2009 depremi, Richter ölçeğine göre 6,3 büyüklüğündeki deprem (İtalya) 

Bir karakurbağası topluluğunun depremden üç gün önce, yaşadıkları göleti topluca terk ettikleri dikkati çekmiştir. Bu bilgi halkın aktarımı değil, bilim adamlarının gözlemidir. Konuyla ilgilenen ABD havacılık ve uzay ajansı (NASA), göletlerin içindeki kayaların havayla etkileşerek iyon oluşturan elektrik yüklü parçacıklar yaydığını açıklamıştır.  Suda veya hem karada ve hem de suda yaşayan amfibik canlılar depremin gelişini önceden algılayabilmiştir.  

5.8. Peru 2011 depremi, Richter ölçeğine göre 7,0 büyüklüğündeki deprem (Peru) 

Yanachaga ulusal parkına yerleştirilen kameralar 7,0 büyüklüğündeki depremden 3 hafta önce hayvanların anormal davranışlar sergilediklerini tespit ettiler.  Deprem yaklaştıkça hayvanlar parkı terk ettiler. İlk önce kemirgenler ortadan kayboldu. Sıçanlar deprem öncesi değişikliklere çok duyarlıdır. Bu hayvanları kuşlar ve karıncayiyenler takip etmiştir. 

6. DEPREM ÖNCESİNDE MEYDANA GELEN DİĞER ANORMAL TABİAT OLAYLARI 

      İlk dikkati çeken anormallikler yoğun alev sütunları, gökyüzü ışıkları, anormal bulutlar, anormal hava şartları olmuştur. Bir Japon samurayı, 1751 yılında Niigata’daki bir çiftlik çeşmesinden akan ekseriya temiz ve berrak olan suyun, meydana gelen 6,6 büyüklüğündeki depremden önce çamurlu bir hal aldığını fark etmiştir. Bölgedeki diğer birkaç çeşmede de aynı olayı gözleyince o gece olacak depremi tahmin etmiştir. Aynı depremi yaşayan başka biri, depremden önce yerden acayip bir rüzgâr estiğini ve bunu gören madencilerin depremden 3 gün öncesinden itibaren adadaki altın madenine inmediklerini ve bu yüzden can kaybı yaşanmadığını yazmıştır. Bölgede daha önce de “Chiki” denen bu rüzgâr estikten sonra büyük depremlerin olduğu tecrübe edilmiştir. 

1 Kasım 1755 yılında, Portekiz’in Lizbon şehrini yıkan depremden önceki 31 Ekimde insanlar huzursuzluk hissetmiş, hava kötüleşmiş, kuzey rüzgârı esmiş, denizden sis gelmiş, çeşmelerden sarı çamurlu su akmıştır. Bu büyük depreme ilişkin bazı bildirimler Emmanuel Kant’ın kayıtlarında da gözlenmektedir. Kant’a göre depremden beş gün önce yerden çıkan dumanlar yüzünden yüzeye çıkan kurtlar her yeri kaplamıştır.  Bazı depremlerden önce güçlü ışık çakmaları ve hayvanların kasvetli tavırları dikkati çekmektedir. Bazı insanlar depremden önce sinirlilik ve endişeye kapılmaktadır. 

Tokyo, Japonya’da 11 Kasım 1855 yılında meydana gelen 6,9 büyüklüğündeki Edo depreminden önce denize açılan 19 denizci, ilk sarsıntıdan hemen önce gökyüzünde güneydoğu yönünde güçlü bir parlama görmüşlerdir. Kısa süre sonra da suyun altından bir kükreme sesi gelmiş, gökyüzünü şiddetli parıltılar ve kükreme sesleri doldurmuştur. Bu deprem hakkında aktarılan başka bir bilgiye göre, samurayın korumalarından biri güneş batmasına yakın bir anda etrafına bakınmış ve yanındakilere o gece bir deprem olabileceğini söylemiştir. Diğerlerinden birçoğu yaşlı adama inanmamış; ancak gece 10 sularında hep birlikte avluda otururken havada bir sis belirmiş ve gökyüzünün yarısını bulutlar kaplamıştır. Bunun da ötesinde yıldızlar acayip bir şekilde sanki yere yaklaşmış gibi görünmüş; aniden gökyüzü titremeye başlamış ve evlerin çoğu çökmüştür. Bu durumdan çok etkilenen samuray, korumasına depremi nasıl tahmin ettiğini sorduğunda koruma, aynı bölgede daha önce meydana gelen 1828 ve 1847 depremlerini yaşadığını; bu depremler sırasında da yıldızların hafif sisli gökyüzünde daha parlak ve daha yakın göründüğünü ve bu defa da aynı şeyleri gördüğü için etrafındakileri uyardığını söylemiştir. Depremden önce, kasım ayı olduğu halde su yılanları soğuğa rağmen yüzeye akın etmiş, depremden 10 gün önce tavuk ve horozlar endişeye kapılarak kümeslerine girmek istememiştir. Deprem sabahı kuyuların suları çamurlu ve tuzlu bir hal almıştır. Koruma, depremin geldiğini haber verdiğini, ancak ona kimsenin inanmadığını söylemiştir. 

Ortaçağda, anormal renkli ve şekilli bulutlar deprem habercisi kabul edilmiştir. Denizde rüzgârsız havada büyük dalgalar oluşmakta, havada iğrenç bir koku hissedilmekte ve ince bulutlar yâda bulut şeritleri görülmekte,  su kuyularındaki sular kötü koku yaymaktadır. 17. yüzyıldaki bir kayıtta kaynak sularının bulanık ve kötü kokulu bir hal aldığı ve yüzeye fışkırdığı aktarılmaktadır. İtalya’nın Ferrara şehrinde 1570’te meydana gelen meşhur depremde Po nehri aniden bulanıklaşmış ve çalkantılı bir hal almıştır. 

Depremden hemen önce havadaki açıklık ve sükûnet aniden bozulmaktadır. Bu işarete bakılarak imparator Neron zamanında Campagna şehrinde meydana gelen deprem tahmin edilebilmiştir.  

Ekim 1948’de Türkmenistan’ın Aşkabat şehrinde meydana gelen depremden önce bir köpek uyuyan kızı çekerek evin dışına çıkarmış; ancak kızın babası köpeği kudurdu zannederek tüfekle peşine düşmüştür. Aynı anda ev çökmüş ve kız kurtulmuştur. Depremden 2 gün önce yaşlı Türkmenler yerel yöneticiyi deprem olabileceği konusunda uyarmaya çalışmıştır. Zira soğuk olan ekim ayında yılan ve kertenkeleler yuvalarından dışarı fırlamış, birçok kişi havada sis oluştuğunu bildirmiştir. 

Şubat 1975’te Çin’in Haicheng şehrinde meydana gelen depremden bir süre önce ortaya çıkan acayip hayvan davranışları yanında, yerin 2 m yukarısına kadar çıkan acayip sarımsak ve kükürt kokusu hissedilmiş ve ateş topları görülmüştür. Asıl şoktan önce meydana gelen ve birkaç binayı yıkan öncü şok yanında, kasımda kayısıların çiçek açması da deprem öncesi belirtilerden sayılarak depremden bir gün önce şehir boşaltılmıştır.  

Depremler öncesinde tektonik olarak aktif olan bölgelerdeki yeraltı sıvılarının kimyasal özelliklerinde önemli değişiklikler meydana gelmektedir. Depremde ortaya çıkan gerilme kuvvetleri, yer katmanlarında bulunan gözeneklerdeki basıncı artırmakta ve yer altındaki yeraltı suları-kaya etkileşimi dengesini bozarak yeraltı sıvılarının özellikle çok geçirgen olan fay hattı boyunca yüzeye çıkmasına yol açmakta ve gözlem noktalarında alınan sıvı örneklerinin kimyasal içeriklerinin konsantrasyonları değişmektedir. Özellikle radon, helyum, hidrojen, cıva, karbon dioksit ve diğer bazı uçucu maddelerin yoğunlukları aktif fayların yakınında anormal derecede artar ki, bu durum, fayların bu maddelerin yüzeye çıktıkları önemli alanlar olduğunu gösterir. Örneğin, Fransız Pireneleri’nde meydana gelen 5,2’lik depremden 4 gün önce buradaki bir kaynak suyundaki kurşun miktarının normalin 10 katına çıktığı ve bu yüksek seviyenin, yaklaşık depremden 8 gün sonrasına kadar devam ettiği tespit edilmiştir. Bu artış, farklı kurşun izotoplarındaki artışla birlikte gerçekleşmiştir. Kaynak sularının kurşun seviyesinde depremden birkaç gün önce ortaya çıkan önemli artışların, deprem habercisi olabileceği ve dikkatle takip edilmesi gerektiği bildirilmektedir. Bu yüzden fay hatlarındaki suların aralıklarla kimyasal analize tabi tutulmasının deprem tahmininde önemli yararlar sağlayacağı ileri sürülmektedir. Bununla birlikte, her ne kadar anormal kimyasal değişiklikler fay hatlarındaki sıvılarda yoğunlaşmaktaysa da bu değişikliklerin ortaya çıkışları beklenenden daha düzensiz dağılım göstermektedir.  Aynı zamanda bu anormal kimyasal değişikliklerin büyüklüğü, depremin büyüklüğü ve depremin yer yüzeyindeki merkezi arasında uyumlu bir bağıntı göstermemektedir ve bu etkilerin elde edilen verilerden ayıklanması gerekmektedir.   

7. DEPREM TAHMİNİ GAYRETLERİ VE ANORMAL HAYVAN DAVRANIŞLARININ ÖNEMİ        

       Günümüzde, depremlerin yerkürenin hareketli kabuğunda biriken gerilmenin serbest kalmasından kaynaklanan doğal bir olay olduğu kabul edilmektedir. Depremlerin yıkıcı tabiatı, toprak kaymaları ve tsunamilere sebep olması nedeniyle insanoğlu, depremin gerçekleşme zamanını önceden kestirmek için uzun yıllardır, yaklaşık 2500 yıldır kafa yormaktadır. Anormal hayvan davranışları, anormal elektriksel olaylar, yer kimyasındaki yerel değişlikler gibi bazı olayların depremle ilişkili olduğu tarih boyunca ileri sürülmüştür. Bu olaylardan faydalanılarak depremlerin ne zaman olacağını tahmin etmek için pek çok girişimde bulunulmuştur.  Tarihi kayıtlar dikkate alınarak bazı depremlerin, belli bölgelerde belli aralıklarla tekrarladığı anlaşılmış ve muhtemel tekrarlama zamanlarıyla büyüklüklerine yönelik tahminlerde bulunmak amacıyla istatistiksel yöntemlerden de yararlanılmıştır. Bugüne kadar depremlerin yeri, ne zaman olacağı ve büyüklüğü hakkında kısa dönemli kesin bir tahminde bulunabilecek bir yöntem ne yazık ki geliştirilememiştir. 

Japonlar yayın balığının tehlikeleri haber verdiğine tarihleri boyunca inanmışlardır. Çinli otoriteler 58 hayvan türünden, özellikle yılan, kemiriciler ve yarasalardan deprem tahmininde yararlanılabileceğini dikkate alarak vatandaşlarına bunların depremle ilgili anormal davranışlarını anlatan kitapçıklar dağıtmışlardır. 1975 yılı şubatında Çin’in kuzey doğusundaki Haicheng şehrinde meydana gelen depremden önce kış uykusundaki yılanlar yuvalarını terk ederek toprak yüzeyine çıkmış, yeraltı suları yükselmiş, öncü şoklar artmış ve şehir 4 Şubatta boşaltılmıştır. Bölge, ertesi gün 7,5 büyüklüğünde bir depremle sarsımış ve tahmin edilenden (150.000 kişi) çok daha az insan zarar görmüş, 2000 kişi ölmüştür. Şehir boşaltılmasaydı ölü sayısı daha fazla olabilirdi.  Bu deprem tahmini, tarihte en başarılı deprem tahmini olarak bilinmektedir. Fakat 28 Haziran 1976 yılında Çin’in Tangshan kentinde meydana gelen 7,8 büyüklüğündeki ve 655.000 kişinin öldüğü depremden önce gözlenen anormal hayvan davranışları, yöneticiler tarafından dikkate alınmamıştır.  

Deprem öncesi anormal hayvan davranışlarıyla ilgili anlatılanlardaki en önemli problem, elde edilen bilgilerin depremden sonra kişilerin aktardıkları ve yoruma açık olan izlenimler olmasıdır. Tahminde başarılı olunan Haicheng depremindeyse, yetkililer bölgede yıllardır büyük bir deprem beklemekteydi ve deprem öncesi öncü şokların sayısı da anormal derecede artmıştı. Hayvanlar belli bir sebep olmadan anormal davranmamışlar ve hemen her gün meydana gelen sallantı ve öncü şoklara da tepki vermişlerdir. 

Anormal hayvan davranışlarıyla depremler arasında bağıntı olabileceğine işaret eden anlatımların çok olması, yer kabuğunda deprem öncesi oluşan gerilmelerin tabiattaki bazı canlıların algılanabileceği belirtilere yol açabileceği düşüncesini doğurmaktadır. Nitekim bazı canlılar, deprem öncesi oluşan çevresel değişikliklere veya depreme yol açan yer hareketlerine tepki göstermektedir. Bununla birlikte, değişiklikleri algılayan hayvanların davranışlarında deprem öncesi ortaya çıkan anormalliklerle yakında gelecek olan deprem arasında bir bağıntı olduğu henüz bilimsel açıdan kabul bulmamıştır.  

Daha önce gözlenen deprem öncesi anormal hayvan davranışları iki grupta toplanmıştır. Bunlar; depremden dakikalar veya saniyeler önce gözlenen davranışlar ve depremden haftalar veya günler önce gözlenen anormal davranışlardır. İnsanlar henüz algılamadan önce deprem öncesinde oluşan yer dalgalarına karşı hayvanların gösterdiği anormal tepkilerin fiziksel temelleri hakkında bazı teoriler ileri sürülmüştür. Örneğin, çoğu hayvan 200m/s hızla ilerleyen tsunamiden daha hızlı (330m/sn) ilerleyen ses altı frekanslardaki titreşimleri algılayabilmektedir. Bu mekanizma hayvanların neden 2004’teki Endonezya depreminde oluşan tsunaminin neden olduğu selden kaçtıklarını açıklayabilir. Zayıf şiddetteki öncü şokların oluşturduğu düşük frekanslı ses dalgaları ve titreşimler fil ve kuşlar tarafından algılanabilirken, kırılan kayaların oluşturduğu yüksek frekanslı dalgalarsa kemirgenler tarafından duyulabilir. Hayvanların deprem öncesi verdiği bazı tepkilerin açıklanması daha zordur. 

Balıklar, kuşlar ve diğer hayvanlar, yer kabuğunu şekillendiren gerilme dalgalarını, elektriksel ve çok zayıf olsa da manyetik alan değişikliklerini algılayabilirler. Yılanlar ve bazı böcekler kızılaltı ışınları algılayabilme yeteneklerine bağlı olarak çok küçük sıcaklık değişimlerini algılayabilmektedirler. Gerilme kuvvetine maruz kalan kayaların kızılaltı ışık yaydığı bilinmektedir. Nitekim Hindistan’daki Bhuj vilayetinde 21 Ocak 2001’de meydana gelen 7,9 büyüklüğündeki deprem öncesi oluşan kızılaltı anomalileri NASA’nın Terra uydusu tarafından tespit edilmiştir. Muhtemelen yılanlar meydana gelen yerel hareketler sonucu kayalarda biriken gerilmeyi görsel biçimde de algılayabilmektedir. 

Depremden önce yerin elektrik alanında oluşan sapmaların deprem öncesi kayaların sıkışmasından kaynaklandığı bilinmektedir. Buna “elektriksel alan teorisi” denir. Bu teoriye göre; yer katmanlarında biriken gerilme kuvvetleri, kayalardaki kuartz minerali gibi minerallerin elektrik yükleri oluşturmasına yol açar. Kristal yapıların üzerine uygulanan kuvvetle elektrik oluşmasına “piezo elektrik etki” denir (bunun en güzel örneği pilsiz çakmak manyetolarıdır). Son yıllarda ileri sürülen farklı bir elektriksel alan teorisindeyse, sıkışma ve gerilme sonucu yer katmanlarındaki minerallerin kristal yapısındaki eksi yüklü oksijen iyonları yerlerinden uzaklaşır ve geriye artı yüklü boşluk bölgeleri bırakır. İşte bu artı yüklü boşluk bölgeleri mineral taneciğinin yüzeyine doğru göç ederek yakındaki atomları iyonlaştırabilen güçlü bir elektriksel alan oluşturur. İyonlaşan bu atomlar atmosfere veya yeraltı suyuna yayılır. Havaya yayılan çok güçlü elektriksel alanlar hayvanlar tarafından algılanabilir. Biriken bu elektrik yükü, büyük depremlerden önce o kadar güçlü olabilir ki, komşu hava moleküllerini iyonlaştırır ve ışık parlamaları oluşturabilir. Bunun sonucu havada parlak ışık topları, yani “deprem ışıkları” görülür. Bu elektrik yükleri insan ve hayvanları olumsuz yönde etkileyerek kanda serotonin hormon seviyelerini yükseltir. Aşırı yüksek kan serotonin seviyeleri sinirliliğe yol açar ve anormal davranışlar ortaya çıkar.  Bu da deprem öncesi anormal hayvan davranışlarını açıklamaya yardımcı olabilir.  

Suda yaşayan hayvanların elektrik alanını algılayabilme yetenekleri karadakilerden daha iyi gelişmiştir. Üstelik bazı deniz hayvanlarının elektriksel alanı algılayan özel organları (Lorenzini organı) vardır ve bunlarla bir voltun (V)  milyarda biri kadarlık elektrik alanının algılayabilmekte ve bu yeteneklerini birbirleriyle haberleşme ve yerleşim amacıyla kullanmaktadır. İtalya’nın L'Aquilla şehrinde 6 Nisan 2009’da meydana gelen 6,9 büyüklüğündeki deprem öncesinde, ortadan kaybolan kara kurbağalarını inceleyen Grant ve arkadaşlarının 2010 yılında yayımlanan “depremi tahmin eden kurbağalar” başlıklı makalesi basının epey ilgisini çekmiştir. Araştırıcılara göre bölgedeki kayaların gerilmesiyle oluşan yüklü iyonlar su kaynakları ve pınarların su kimyasını değiştirmiş ve kurbağalar bu değişime tepki vermişlerdir. Depremden birkaç gün öncesinde bölge atmosferinin iyonosfer katmanında meydana gelen güçlü iyonlaşmaya bağlı olarak şiddetli dalgalanmalar gözlenmiş ve bu dalgalanmalar da radyo sinyallerindeki bozulmalarla tespit edilmiştir. Gerilme ve bunun neden olduğu iyonlaştırıcı etki ortadan kalkınca su kimyası da normale dönmüştür. 

Deprem öncesinde yerin manyetik alanında da önemli değişiklikler meydana gelmektedir. Bu çok düşük frekanslı değişiklikler, manyetik alanı algılayan güvercinler ve deniz kaplumbağaları gibi hayvanlar tarafından algılanabilir.  

Bir depremde 2 farklı sismik dalga meydana gelir. Bunlardan birincil dalga (P dalgası), daha yıkıcı olan ikincil dalga (S dalgası) yani yüzey dalgasından 1,7 kat daha hızlı hareket eder ve alttan gelen darbe şeklinde daha önce hissedilir. Hayvanların depremin ana şokundan önce gösterdikleri anormal davranışlar, alttan gelen birincil yani hızlı deprem dalgası olan P dalgasının yol açtığı elektriksel ve manyetik alanlarla, nem ve sıcaklık değişimlerini algılamalarından kaynaklanabilir. Bu algılama yeteneği sayesinde, örneğin depremin dış merkezinden (episantır) onlarca km uzakta yaşayan hayvanların depremin ana şokundan önce kaçabildikleri bildirilmiştir. Bilim adamları, hayvanların depremin birincil dalgası olan dipten gelen P-dalgasını, ikincil yani S-dalgasından çok önce algıladıkları konusunda hemfikirdir. Bununla birlikte insanoğlu, bu algılamanın mekanizması ve hayvanların bunlara nasıl tepki verdiği konusunda yine de sınırlı bilgiye sahiptir.   

Yukarıdaki açıklamaların hepsi de akla yatkın görünse de, bilimsel yöntemlerle doğrulanmadıkça, ne yazık ki, birer teori olmaktan öteye geçememektedir. Buradaki zorluk, canlı bir organizmanın davranışında meydana gelen değişimlerin, önceden tahmin edilemeyen deprem gibi bir olayda test edilmesidir. Doğal veya hayvanat bahçesi ortamındaki hayvanlar, deprem anındaki tepkileri başka bir doğal etkiye karşı veriyor olabilirler ve bu ikisi rastgele çakışmış olabilir. Bu konuda laboratuvar ortamında yapılan gözlem sonuçlarıysa tutarsızdır. 

8. YER HAREKETLERİNİN İSTATİSTİKÎ YÖNTEMLE DEĞERLENDİRİLMESİ VE DEPREM TAHMİNİNDE BİLGİSAYAR YAZILIMLARININ KULLANILMASI 

 Bu istatistikî yöntemlerin uygulandığı bilgisayar yazılımlarının bazılarında söz konusu bölgenin tarih boyunca gözlenen depremselliği dikkate alınır. Bir bölgede tarih boyunca meydana gelen depremlerin tarihleri sisteme girilir ve yazılım, istatistiki ihtimaliyet hesapları yardımıyla muhtemel en yüksek deprem olma zamanlarını (MEZ) belirler.  Depremi birkaç saat veya hafta öncesinde tahmin etmeye çalışan anormal doğa olaylarından yararlanarak deprem tahmini yapılmaya çalışılan metotların aksine, istatistikî yöntemde tahminler ortalama bir zaman ölçeği içinde, birkaç yılı kapsayan zaman dilimini kapsayacak şekilde yapılır. Deprem merkezinin tahmini de birkaç yüz kilometreyi kapsar.  

Yazılımlarda yerel yer hareketleri artışı, yerel deprem büyüklüğündeki değişiklikler, yer hareketlerinin kümelendiği bölge ve kümelenme zamanı ile yer hareketleri bakımından nispeten sakin geçen dönemler gibi faktörler dikkate alınır. Farklı tarihi deprem kataloglarının kullanıldığı en yaygın olarak kullanılan yazılımlar CN ve M8 bilgisayara yazılımlarıdır. CN yazılımı daha çok Amerika’ya özgüdür ve adından da anlaşıldığı gibi Kaliforniya ve Nevada bölgelerindeki depremler kataloglanarak geliştirilmiştir. M8 ise yukarıdaki bölgeler yanında küresel boyuttaki deprem kayıtları dikkate alınarak hazırlanmıştır. Bu iki bilgisayar yazılımı, Kaliforniya’daki Loma Prieta depremini (17 Ekim 1989, büyüklük 7,1) tahmin edebilmiştir. CN yazılımı depremi, 1986 yaz ortasından itibaren 4 yıl içinde, Kuzey Kaliforniya ve Kuzey Nevada’da 600X450 km alanda, 6,4 veya daha büyük olarak tahmin etmiştir.  M8 yazılımıysa aynı depremi, 1985’ten 5-7 yıl sonra Kaliforniya kıyısında, 800X600 km alanda, San Jose yakınında ve 7,0 büyüklüğünde şeklinde tahmin etmiştir.  

Yapay zeka uygulamasının depremlerin önceden tahmininde daha kesin sonuçlar verebileceği  umut edilebilir. 

9. SONUÇ 

Depremin önceden tahmini sosyal bir zorunluluk olarak kabul edilmekteyse de üzerinde yıllardır çalışılmasına rağmen, bu konuda henüz tatmin edici sonuçlara ulaşılamamıştır. Deprem tahmininde asıl sorun,  kısa süre içinde deprem meydana geleceğinin belirlenmesinin toplum üzerinde oluşturacağı olumsuz etkidir. Yanlış tahmin çok yıkıcı toplumsal ve ekonomik sonuçlara yol açacağından, böyle bir işe girişmek oldukça riskli görülmektedir. Hatta bazı araştırıcılar doğada deprem öncesi gözlenen her türlü anormalliğin, her bir deprem için farklı olduğundan depremin önceden tahmin edilmesinin mümkün olmadığına dahi inanmaktadır. Bununla birlikte, son yıllarda yer kimyasında gözlenen anormalliklerle ve aynı zamanda anormal elektriksel faaliyet ölçüm sonuçlarıyla depremler arasında bağıntı tespit edilmesi, araştırıcıları umutlandırmıştır.  

Öte yandan, deprem tahmininde anormal hayvan davranışlarından yararlanılması konusu, hakkında çok önemli bulgu ve olumlu raporlar bulunmakla birlikte, henüz bilimsel yöntem kriterlerini tam olarak karışılmadığından bilimsel yöntemler arasında yer almamaktadır. Fakat her gerçek üç aşamadan geçer: önce alay edilir,  sonra şiddetle karşı çıkılır ve en sonunda kendini ispatlamış olarak kabul edilir. Bu durum dikkate alındığında, anormal hayvan davranışlarından deprem tahmininde yararlanılması konusunun henüz başlangıç aşamalarında olduğu anlaşılmaktadır.  

  Bu nedenle deprem bölgelerinde yaşayanların bölgelerindeki evcil ve yaban hayvan türlerinin yayılımı ve mevsimlere göre gösterdikleri doğal davranışları hakkında bilinçlendirilmesi, ortaya çıkacak anormal davranışların ciddiyetle dikkate alınacağı merkezi bir takip ve kayıt sistemi oluşturulmasına acilen ve şiddetle ihtiyaç vardır. Çin bunu yıllar önce başarmış ve binlerce vatandaşının hayatta kalmasına yardımcı olmuştur. Günümüz iletişim ve haberleşme imkânlarıyla bunun başarılması fazla zor olmasa gerektir.  
 

KAYNAKLAR 

1.  Aştı RN, Çelik İ (1991). Kuşlar yönlerini yerin manyetik alanından yararlanarak mı bulmaktadırlar? Bilim ve Teknik. Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu Dergisi. Ocak 1991: 10-12. 

2.  Bhargava N, Katiyar VK, Sharma ML, Pradhan P (2009). Earthquake prediction through animal behavior: A Review. Indian Journal of Biomechanics: Special Issue (NCBM 7-8 March 2009):159-165. 

  3. Bhattacharya S. Shrivastava A and Gwal AK (2004).  Ground based methodology for determining Ultra Low Frequency (ULF) electromagnetic emissions associated with seismic activity. IAGA WG 1.2 on Electromagnetic Induction in the Earth, Proceedings of the 17th Workshop. PP:1-4. Hyderabad, India, October: 18-23. 

   4. Fidani C, Freund F and Grant R (2014). Cows come down from the mountains before the (Mw = 6.1) earthquake Colfiorito in September 1997; A single case study. Animals. 4:292-312. 

   5. Harnett C (2012). To what extent can animals aidearthquake prediction?   Young Scientists Journal, 12:60-65.  

   6. Hayakawa m, Hiroyuki H,  Ohtani N, Ohta M, Tosa S, Asano T, Schekotov  A, Izutsu J, Potirakis SM, Eftaxias K (2016) On the precursory abnormal  animal behavior and electromagnetic effects for the Kobe Earthquake (M~6) on April 12, 2013. Open Journal of Earthquake Research, 2016, 5:165-   171. 

   7. Kalafatçıoğlu A 1967 Sakarya depremine ait kısa not.   https://docplayer.biz.tr/14757939-1967-yili-sakarya-depremine-ait-kisa-not.html. 

   8. Kirschvink JL (2000) Earthquake Prediction by Animals: Evolution and Sensory Perception. Bulletin of the Seismological Society of America, 90, 2: 312–323. 

   9. Lakshmi KR, Nagesh Y and Krishna MW (2014) Analysis on predicting earthquakes through an abnormal behavior of animals. International Journal of Scientific & Engineering Research. 5,4:845-857. 

 10. Li JZ, Bai ZQ, Chen WS, Xia YQ, Liu YR, and Ren ZQ(2003)  Strong earthquakes can be predicted: a multidisciplinary method for strong earthquake. Hazards and Earth System Sciences. 3: 703–712. 

  11. Miles RN, Cocroft RB (2022) A biological model for directıonal sensing of seismic vibration. https://www.researchgate.net/publication/228400271 

 12. Polyakov YS, Ryabinin GV, Solovyeva AB, Timashev SF (2014) Is It Possible to Predict Strong Earthquakes? https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1503/1503.05873.pdf  

 13. Sidorin A (2003) Search for earthquake precursors in multidisciplinary data monitoring of geophysical and biological parameters. Natural Hazards and Earth System Sciences: 153–158. 

  14. https://www.sms-tsunami-warning.com/pages/richter-scale. Ulaşma tarihi:13.08.2025 

15. Yamauchi H, Uchiyama H, Ohtani N and Ohta M (2014) Unusual animal  behavior preceding the 2011 earthquake off the Pacific Coast of Tohoku, Japan: A way to predict the approach of large earthquakes. Animals 2014, 4, 131-145.  

16. Zafar A (2017). Role of unusual behavior of animals in contribution to earthquake prediction for less developed countries. Journal of Built Environment, Technology and Engineering. 2, March:26-32.  

“Seyitgazi’de gönüllü (ve görevli) olarak orman söndürürken ateşler arasında kalarak can veren ‘on bir güzel insana’ rahmet diliyorum. Hepimize yurtseverlik dersi verdiler. Ebedî vatanları ‘cennet’ olsun.

Ağaçlarla (ormanla) iç içe yaşayanların özellikle yaz aylarında yangın riskiyle, tedirginliğiyle, korkusuyla baş etmek zorunda olduklarını anlamış ve öğrenmiş bulunmaktayız. Bu nedenle kışa hazırlık yapar gibi yaza da tedarikli girmemiz gerekiyor artık.

Kışın yol açma, tuzlama, kar küreme neyse, yazın da yüksek gerilim hatlarının elden geçirilmesi, baz istasyonu trafolarının sıcağa dayanıklı hâle getirilmesi, tarlada/bahçede çalışanların yangına karşı bilinç düzeylerinin arttırılması, piknik yapmanın yasaklanması veya bu kadim yemek kültürümüzün yangına neden olmayacak şekilde organize edilmesi, ormana giriş ve çıkışların kontrol altına alınması ve ulusal sorunumuz olan çöp bahsinin (cam, cam şişe, cam kırığı, teneke kutu vb.) sıkı bir denetime tabi tutulması gerekiyor.

Ve hayatımıza yeni bir kavram giriyor: Yaz hazırlığı.

Kuraklığa, sıcağa, yangına, yani yaza tedarikli girmek demek bu. Yangınları da deprem gibi tetikte ve diken üstünde beklemek başka bir ifadeyle. Öncelikle çıkmasını engellemek, çıkınca hızlı bir şekilde müdahale etmek, büyürse en gelişmiş hava-yer araç ve gereçleriyle söndürme faaliyetlerine başlamak.

Hepsinden önemlisi ormanı, insanı, hayatı sevgi ve dikkat korur, bilinçli yöneticiler ve bireyler yaşatır.”

Kaç gündür Karaçam’dan Bilecik’e kadar Geyve Boğazı yanıyor.

Babam ağaçları çok severdi. Ağaçlarla ilgili yaşadığı bir üzüntüden sonra kendisine gelemedi ve rahmet-i Rahman’a kavuştu. Ağaç dikmeyi, yetiştirmeyi, budamayı, aşılamayı bir Peygamber öğüdü olarak görür, Efendimizin “Kıyametin kopacağını bilseniz dahi elinizdeki fidanı dikiniz.” sözünü dilinden düşürmezdi. Mezarının hemen karşısında feryat ede ede yanan ağaçları ve canlıları iyi ki görmedi, duymadı.

Mavileri bir kenara bırakırsak Türkiye’nin en yeşil ve stratejik boğazlarından biri Geyve Boğazı’dır. (Bugün de yeşil Bursa yanıyor, ne diyeceğimi bilemiyorum, çok üzgünüm. 27.07.2025) Bu boğaz, başta yangın olmak üzere toprak-kaya kaymalarından (heyelan) tutun ani su baskınlarına kadar birçok tehlikeyi bünyesinde barındırıyor. Bölge halkının, bu gerçeği unutmadan yaşaması gerekiyor. Son yıllarda diğerlerini unutturacak derecede öne çıkan afet maalesef orman yangınları! Son üç beş gün içinde bu bölgede büyüklü küçüklü “on”dan fazla yangın çıktı ve çıkmaya devam ediyor. Biçerdöver kullanan birinin içtiği sigarayı tarlaya atmasıyla çıktığı söylenen Taraklı’daki yangın ile Geyve-Pamukova arasındaki ağaçlık alanda sebebi henüz bilinmeyen yangından sonra bir yangın da İlimbey, Karaçam, Doğançay ve Nuruosmaniye dağlarını içine alan bölgede çıktı. (23.07.2025 Çarşamba) Köyde konuşulanlara bakılırsa bu yangın, baz istasyonu trafosunun patlamasıyla çıkmış görünüyor. Evimizin karşısındaki tepelerin üstünde Hiroşima’yı andıran dağ büyüklüğündeki kara bulutları görünce ne yapacağımı şaşırdım ve bugüne kadar benzerini yaşamadığım bir acziyet hissettim. Her türlü bitki ve canlı türünü içinde barındırıp bütün boğaz köy ve kasabalarına hayat veren sağlı sollu ormanlar olmadan bu topraklarda doğup büyüyenler yaşayamazlar. Bozkırda veya çorak arazide hayata gözlerini açanlara yeşil vatana duyduğumuz bu sevdayı anlatamazsınız. Bu nedenle orman yangını, evimizin en güzel odasının bütün tablolarıyla, kitaplarıyla, kilimleriyle, halılarıyla ve maviye boyanmış duvarlarıyla yok olması demek bizim için. Ormanlar bir dış dünya unsuru değil, evimizin, oturma odamızın, mutfağımızın, balkonumuzun devamı demektir bizde. Evimizin huzura ve yeşile açılan kapılarıdır onlar. (Bıçak kemiğe dayandı, artık evler de yanıyor…)

Çocukluğumda da birkaç yangın gördüm.

Cami minaresinin ezanlar dışında iki nedenle kullanıldığını hatırlıyorum. Biri vefat edince okunan salâlar ile olağanüstü durumlarda yapılan duyurular. Yaz aylarında, normal zamanlar dışında cami minaresinden gelen hoparlör sesinin içimize düşürdüğü korkuyu bir biz biliriz. Minarelerden halka duyurulan yangın felaketiyse en kısa sürede jandarmalar eşliğinde, kazmalarımızı, küreklerimizi, baltalarımızı, sopalarımızı alarak koşar adımlarla varmaya çalışırdık yangın bölgesine. Daha önce yangın görmüş büyüklerimiz yol boyunca tersten esebilecek rüzgârlara ve alevlere karşı bizi uyarmayı ihmal etmezlerdi. Çocuk denecek yaşta, yangının önünü kesmek/almak için kazılan toprağa kazma sallayanlardan biri de bendim. O korkunun, tedirginliğin, dumana ve ateşe maruz kalmanın, susamanın ne demek olduğunu yaşamayan bilemez. Köydeki dedikodulara göre yangın, yaz aylarını, hayvanlarını beslemek için yaylada geçiren veya orman içlerindeki fındık bahçelerini temizlemeye giden insanların dikkatsizliğinden çıkıyordu. (Bu satırları yazarken telefonum çaldı. Karşımda çocuk yaşlarda yangın söndürmeye götürülmüş bir dostum vardı. Elinde baltayla ağaçları budayarak yangının yayılmasını engellemeye çalışırken iki ateş arasında kaldığını, korktuğunu ve o korkuyla oradan ayrıldığını anlattı. Hikâyeler benziyordu: Çocukluk, ateş, korku.)

Günümüzün yangınları eski yangınlara benzemiyor.

Beklenmeyen bölgelerde çıkabiliyor ve hızla büyüyor. Bu nedenle, yüksek gerilim hatlarının geçtiği yerlerle baz istasyonlarının bulunduğu alanlar gözlem altında tutulmalıdır. Demir ve kara yolu yapımındaki ateşlemelerde özenli davranılmalıdır. Açık alanlarda, ateş veya kıvılcım saçan işlerle iştigal edenlerin dikkati elden bırakmamaları gerekir. (Şu anda üstümden yanan yerlere su taşıyan bir helikopter geçiyor…) Kasıtlı çıkarılanlar dışında, yukarıda saydığımız nedenlerle de söndürülmesi çok zor yangınlar çıkabiliyor. Bu yangınlar, zamanında müdahale edemezseniz kısa sürede, insan aklının almayacağı kadar geniş bir coğrafyaya yayılıyor, sadece ateşiyle değil, dumanıyla da bütün insanları ve canlıları nefes alamaz hâle getiriyor.

İdeal olanı yangının çıkmasını engelleyecek her türlü tedbiri öngörmek ve almaktır ama her türlü tedbiri aldıktan sonra çıkan ve büyüyen yangınlarla nasıl baş edeceğiz, bunları en kısa sürede nasıl söndüreceğiz? Yangın bahsinde en temel soru bu olsa gerek.

Her bölgenin yangına müdahalede kendine göre olumlu ve olumsuz yanları vardır.

Geyve Boğazı ve buraya yakın yerler için konuşmak gerekirse Sakarya Nehri’nin, nehir üzerindeki barajların ve bu bölgedeki göllerin (Sapanca, İznik, Poyrazlar vb.) suları yangın söndürmede öncelikli olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir konuma getirilmelidir. Uçaklar, helikopterler veya insansız hava araçları suyu nereden ve nasıl alacaklarını önceden bilmeli ve böylece haber alınan veya ihbar edilen yangınlara en kısa sürede müdahale edebilmelidir. Denize, akarsuya, göle uzak yerlerde yangınlara müdahalede geç kalmamak için su depoları yapılabilir ve bu depoların yanında/yakınında suyu en kısa sürede yangın mahalline ulaştıracak araçlar ve insanlar hazır bekletilebilir. Bu ve benzer hazırlıklar yapmanın kışın yolları tuzlamaktan, kardan temizlemekten, trafiğe uygun hâle getirmekten bir farkı kalmadı artık.

Hepimizi şaşırtan ve art arda çıkan bu yangınların çıkma nedenleri neler olabilir?

Son yıllarda gençler arasında motosiklet kullanımının yaygınlaştığını ve sıkça kazalar yaşandığını biliyoruz. Bu kullanımın, toplumun genelini etkileyen tarafları da ortaya çıkmaya başladı. Egzoz patlatan gençlerin çıkardığı gürültüden dolayı yol kenarlarında oturamaz, konuşamaz hâle geldik. Bu motorluların bir kısmının özellikle geç saatlerde, orman içinde veya kenarındaki mesire alanlarına gittiklerini, buralarda şişeli içecekler tükettiklerini, sonrasında bu şişeleri yol kenarlarına ve orman içlerine attıklarını sanırım duymayan/bilmeyen kalmamıştır. Yöre halkını rahatsız eden bu durumun yetkililer tarafından dikkate alınmasının, yangınların görünmeyen nedenlerinden birini ortadan kaldıracağını düşünüyorum.

Yaz aylarında, ormanlara giriş ve çıkışların kontrol altına alınmasının yanı sıra ana güzergâhta (şehirlerarası yollarda) yerleşim yerleri ve dinlenme tesisleri dışında arabaların mola vermeleri (durmaları) konusunda da dikkatli olmamız gerekiyor. Fikirlerimin insan hakları ve özgürlükleri bağlamında eleştiri alacağını biliyorum ama kimse kusura bakmasın yangınları önleyeceksek, her ayrıntıyı masaya yatırmak, bu ve benzeri tedbirleri düşünmek zorundayız. (Halkta, yangınların kasıtlı çıkarıldığı yönünde bir kanaat oluşmaya başladı ki bahsin bu yönünü araştırmak konunun uzmanlarının işidir ve meselenin bu yönü bizi aşacak derinliktedir.)

Kimse alınmasın, yazmak zorundayım.

Köydeki evim okulun ve halı sahanın hemen yanında. Her gün onlarca su şişesi, meyve suyu/gazoz kutusu, çerez ve kullanım poşeti toplamaktan yoruldum ama çocuklar ve gençler defalarca uyardığım hâlde çöplerini çöp konteyneri yerine ortalığa atmaktan vazgeçmediler. Meslektaşlarım ve spor eğitmeni dostlarım eğitim ve spordan önce yaşadığımız yeri/mekânı temiz tutma konusunda öğrencilerine örnek olamazlar mı, yol gösteremezler mi, en azından nasihatte bulunamazlar mı?

Şunu söylemeye çalışıyorum, yangını söndürmek için alınan veya alınacak tedbirlerden önce, yangının çıkmasını engelleyecek uygulamalara başvurmalıyız. İnsan da, ağaç da, diğer canlılar da sevgiyle korunur. Çocuklara ve gençlere bu sevgiyi geçirmenin yolu öncelikle onlara örnek olmaktan, sanatın eğitici ve öğretici gücünü kullanmaktan geçiyor. Ağaç ve orman sevgisini anlatan/aşılayan romanlar, şiirler, hikâyeler, denemeler okutarak, anlatarak, onlara bu sevgiyi fark ettirmeliyiz. Lise yıllarında orman bayramında yazdığım bir şiirle il genelinde dereceye girdiğimi, dönemin tümen komutanı Nezihi Çakar’ın elinden ödül aldığımı, bu takdir edilmenin bendeki ağaç sevgisini geliştirip attırdığını bu bahse örnek olarak verebilirim. Bireylerin hayatında, onların bir ömür unutamayacakları güzellik köşeleri açmalıyız, doğayla ve doğadaki canlılarla ilgili, söylemeye çalıştığım bu.

Okullarla birlikte camiler ve din görevlileri de orman ve ağaç sevgisinin yaygınlaşmasına aracılık etmeli, retorik söylemlerin ötesine geçip yaz kurslarının bir kısmını bu konuya ayırmalıdır. Sözle değil uygulamayla, gerekirse ağaç dikerek, sulayarak ve dilsiz varlıklara yiyecek vererek, dağıtarak.

Başka neler yapılabilir?

Orman köylerinde yangınlara ilk müdahale ekipleri oluşturulabilir ve belli bölgelerde itfaiye arabaları hazır bekletilebilir.

Orman görevlileri (korucular) benim çocukluğumda ormanda yatar ormanda kalkarlardı, bu tür uygulamalara sadece kaçak ağaç kesimlerini denetlemek için değil, yaz aylarında yangınları zamanında fark etmek ve büyümeden söndürmek için de devam edilmelidir.

Bu bölgede yaşayanlar çiftçilik, meyvecilik ve hayvancılık yaptıkları için yazlarını tarla ve bahçelerde geçiriyor. Tarla ve bahçe işlerinde her anlamda dikkatli olmak gerekiyor. Bu nedenle önce halkın bilgilendirilmesine sonra yangına ilk müdahale unsurlarının her önemli kavşakta oluşturulmasına ihtiyaç var.

Yangın söndürme ekibinden biri anlatmış.

Doğançay’da hızlı tren demiryolu için açılan tünelin üstünde -elektriklerin kesilmesinin hemen akabinde- çıkan yangında, yangının başka bölgelere sıçramasının nedenlerinden biri, bir “kuş”muş. Ateşler ortasında kalan bu kuş kaçmaya çalışmış, tutuşan kanatları yüzünden ancak bir miktar uçabilmiş ve sonrasında kendini yere bırakmış. Kuşun düştüğü yer kısa sürede ateş topuna dönüşmüş ve yangının yayılmasının nedenlerinden biri buymuş. Ormanla birlikte sadece ağaçlar değil karıncalar, sincaplar, tavşanlar, kirpiler, kaplumbağalar, yuvalarında uçmayı yeni yeni öğrenmeye başlayan yavru kuşlar da yanıyor. Ormanı evi olarak benimsemiş canlılar yanıyor hem de diri diri yanıyor. Yangının yerleşim yerlerine ulaştığı bölgelerde ahırdaki, ağıldaki hayvanlar yanıyor, ağlaya ağlaya yanıyor, feryat ede ede yanıyor. Böyle durumları kayıt altına alan videoları izleyemiyorum. Hepimiz suçluyuz, korumamız gereken varlıkları, canlıları koruyamadığımız, yaşatamadığımız için, kendi dışımızdakileri sevmeyi bir türlü beceremediğimiz, öğrenemediğimiz için.

Olmuş ve olacak bütün yangınların ve kötülüklerin faili ve maznûnu biziz.

Birçok şehrin ve yazarın kaderini yangınlar belirledi.

Çocuk yaşta Fatih’teki evleri yanan Mehmet Akif’in Balkanlar için kopardığı feryattan birkaç kelimeyi başlığa aldık. Âkif gibi ailece yangın felâketini yaşayan Tanpınar’ı, Necatigil’i, Ahmet Ağaoğlu’nu rahmetle anıyoruz. (Seyitgazi’de asrımıza anlam katan kahramanların hatırası önünde saygıyla eğiliyoruz.) İstanbul yangınlarından mülhem olduğunu düşündüğümüz Hüsn ü Aşk için Galip Dede’ye minnetlerimizi iletiyoruz. Bile bile orman yakmanın insan yakmaktan farkı olmadığını hatırlatarak sözlerimizi bağlıyoruz.

Son not: Birçok ağaç türünü içinde barındıran ormanlarıyla Marmara’nın oksijen deposu olan Adapazarı’nda iki güzide üniversitemiz var. Bu üniversitelerde şehrin sanayi kuruluşlarına kılavuzluk yapan “mühendislik fakülteleri” var. Yine şehrin zirai altyapısına, birikimine bilimsel çalışmalarıyla öncülük eden “ziraat fakültesi” var. Arifiye’deki bu fakültenin Geyve ile Pamukova arasına Sakarya Nehri’nin kenarına kurulmasını hayal etmiştim ama büyüklerimiz Arifiye’yi uygun gördüler. Adapazarı’nda orman fakültesi var mı bilmiyorum, internet üzerinden üniversitelere baktım bulamadım, gözümden kaçmış olabilir. Orman yangınlarından orman fakültesine geçer gibi olduysak kusurumuza bakılmasın. Sanatla beslenmeye (incelmeye) ve bilimle aydınlanmaya (insanca/kardeşçe yaşamaya) inanıyorum.

    20 Temmuz günü Geyve – Hacılar köyü ile Taşoluk köyleri bölgesinde başlayan orman yangını bölgeye yayıldı. Yine komşu köylerden Kozan Köyü ve Bozören köyleri ormanlık alanlar ve bir çok zeytinlik, meyve bahçesi ve buğday tarlaları ile Taşoluk köyünde bazı evler yanarak kül oldu.

     Daha sonra Bilecik-Osmaneli ilçesi köylerine yönelen yangın, Geyve’nin Taşaoluk ve Hacılar köylerinden sonra Osmaneli’ye bağlı Ceceler köyü’ne sıçradı. İlerlemesi durdurulamayan alevlerin tehdit ettiği Osmaneli’nin Kızılöz, Borcak, Kazancı ve Büyükyenice köyleri boşaltıldı. Köylerin bir kısmı alevlere  teslim oldu.

   22 Temmuz günü, Söğütlü’nün Kantar mahallesi bölgesinde, yine aynı gün Poyrazler- Kömürlük Köyleri ormanlık alanda çıkan yangınlara müdahale edildi, neyse ki buralardaki yangın kontrol altına alınıp soğutma çalışmalaları devam ediyor.

    Yangın afeti yaşayan bölge insanlarımıza geçmiş olsun diyoruz. Bir daha böyle  acılar yaşanmasın diyoruz. Diyoruz da, bu sene kaçıncı yangın? Yangın bölgelerinde yaşayanlarla konuştuğumuzda aynı anda farklı üç dört yerde yangın başladığı beyanlar var. bazı yerlerde ormanı kasıtlı yakarken kamera görüntüleri var. kasıtlı yangın çıkaranlardan jandarmanın polisin yakaladıkları zanlılar var.  Bunlardan tutuklanıp cezaevine atılanlar var.

     Ormanlarımız saldırı altında.  Düşman zayıf noktadan saldırıyor. Saldırıya açık olursan saldırır. Ekonomiye saldırıyorlar. Millet perişan, yoksullar ülkesine döndük. Tarıma ve hayvancılığa saldırıyorlar. Kendine yeten bir ülkeydik, şimdi hemen hemen her şeyi ithal ediyoruz.

   Geçen yıl fındık tarımı başta olmak üzere kokarca denilen böcekle saldırdılar. Üreticiler hala mücadele etmeye çalışıyor.  Yıllar önce 70’li yılların ikinci yarısıydı, patates böceği ile Türkiye’de patatesçiliği bitirme noktasına getirdiler. Geçtiğimiz yıllarda elektriğe saldırdılar, Türkiye’nin elektriğini bir anda kestiler. Eğitime saldırıyorlar. Zayıf noktalarımızı gördükleri an saldırıya geçiyorlar.

     Bu kadar mı savunmasız kaldık? Hani dünya devleti diyorduk. Gücümüz, enerjimiz nereye harcanıyor? Egemenliğimize saldırıyorlar. Dünya tarihinin en şerefli milli mücadelesini vererek kurduğumuz Türkiye Cumhuriyeti’nde egemenliğimize ortakçılar çıkıyor sahneye.

    Su uyur düşman uyumaz. Savunmasız bırakılan her alan, her şey saldırıya uğrar. Yakın tarihimizde buna örnek çoktur. Ders çıkarmak gerekir. Bir tanesini paylaşayım sizlerle. Yıl 1911, henüz Osmanlı devletimiz ayakta. Hiçbir neden yokken İtalyanlar Trablusgarp’a saldırdılar. Yani bu günkü Libya’ya. Çünkü deniz kuvvetlerimiz orayı savunacak güçten düşmüştü. Orayla da yetinmediler, Ege denizinde 12 adalar diye tabir ettiğimiz adaları işgal ettiler ve Çanakkale boğazına dayandılar. Bunu fırsat bilen Yunanistan, Bulgaristan ve Sırbistan balkanlardan saldırdılar. İtalyanlarla anlaşma yapmak zorunda kaldık  uşi antlaşmasıyla hem Trablusu, hem 12 adaları İtalyanlara bırakmak zorunda kaldık. Balkanlarda da yenildik. Düşman üç ülke İstanbul’a kadar geldi, Edirne resmen işgal edildi. Neyse ki daha sonra kendi aralarında bizden aldıklarını paylaşamayınca bir fırsattan istifade Edirne’yi geri alabildik.

    Bu işler tarih boyunca böyle seyretmiştir. Bugün de böyledir. Savunmasız olduğumuz anlaşıldığı an vatan topraklarını işgale kalkışacak düşman sayısı epey fazla. Şöyle etrafımıza baksak çoğunun hemen yanıbaşımızda olduğunu görebiliriz.

    Devleti yönetenlerin görevi devleti, milleti, varlıklarımızı, emeğimizi, bize ait ne varsa korumaktır. Bu ülkede ne varsa hepsi bizimdir. Bizim olanı devleti yönetenler korumak için yemin etmişlerdir. Yeminlerini tutmaya davet ediyorum.

     Ormanlarımız vatandır. Vatanı korumak namus borcudur. Bu ülkenin, bu milletin buna gücü vardır.

Ali Çetinkaya

Şehir Kulübü kasabanın en merkezi yerindedir. Binanın ikinci katında olduğu için burayı bilenler, müdavimler dışında kimse gelmez, herkes birbirinin en yakınıdır, dostudur. Geleneksel olarak buranın müdavimleri birbirlerine asla kusur etmez, saygı sınırları da asla aşılmaz. Günlük hayat başladığında da herkes davranışlarına çeki düzen verir, günlük yaşam saygı, sevgi içinde sürer gider…

Bu akşam nedense ne oyun oynayan tiryakiler, ne de gazete okuyanlarda bir hareket. Kasabada ilk kez görülen, iyi giyimli, düzgün görünümlü, orta yaş grubundaki bir yabancının etrafında toplanmışlar, hep o yabancı konuşuyor. Git gide yabancının etrafındaki kalabalık artıyor, ne konuşulduğunu iyi duyabilmek için herkeste büyük bir dikkat. Kim bu yabancı, ne konuşuyor?.. Merak bu ya, salondaki müdavimler büyük bir alanı düzenli şekilde, daha çok yabancı kişiyi iyi görebileceği şekilde pozisyon alıyor. Çaylar, kahveler bir biri ardına yudumlanıyor. Yabancı; "Benim kim olduğumu, buraya niçin geldiğimi merak ediyorsunuz. Biraz önce Alifuatpaşa’da trenden indim ve buraya (Geyve) geldim. Kasaba eşrafı ve bürokratların Şehir Kulübünde toplandığı söylendiği için aranızdayım" der demez koro halinde "Hoş geldiniz"… Merak bu ya yabancı acaba niçin gelmiş, burada ne kadar kalacak, kimleri arayıp soracak, ne yapacak?

Yabancı; "Size müjde getirdim, Geyve değil, bütün Türkiye gelişimi kutlayacak, herkes bayram yapacak. Zengin olmayan kalmayacak, Özellikle Sakarya nehri kıyısındaki Çengelköy, Safi köy ve çevresinde arazisi olanlar şimdiden milyarder saysınlar kendilerini".

Gözler yabancıya kilitlenmiş, ağızlar kapalı pür dikkat müjde bekleniyor. Merak yine yabancı tarafından gideriliyor. "Ben Uranyum Araştırma Merkezinden geliyorum. Uzun süredir gizli olarak fizibilite çalışmalarımızı sürdürdük. Kesin sonuca vardığımız için, bölgeyi yakından görmek, tanımak, ilgililerle temasa geçmek için buradayım. Yarın sabah kaymakamla görüştükten sonra da çalışmalara başlayacağım".. Gelsin çaylar, kahveler.. Toplulukta fazladan heyecanlananlar da var, ilgilerini arttırarak "Bu akşam sizi konuk etmek istiyorum, evime götürmek istiyorum" ısrarları. Biz millet olarak iyi bir ev sahibi olduğumuz için davet edenlerin sayısı 5'i, 10'u geçiyor.. Yabancı çok mutlu. "Trenle buraya gelirken de söylemişlerdi "Geyve halkı çok munis, sevecek ve iyi yürekli insanlardır. Lokmalarını komşusu ile paylaşırlar. Hakikaten sizleri böyle sevecen heyecanlı görünce burada bulunduğum sürece hiç sıkılmayacağım, birlikteliğimiz belki de ileride beraber çalışma olanağı da getirecek" Mavi boncuk dağıtılınca, manzarayı görmek lazım, iltifatların bini, bir para. Bürokratı, tüccarı, esnafı yarış halinde. Bakalım kim kapacak bu yağlı kuyruklu konuğu.. Bu gece ne olduysa oyun tiryakilerine oldu, oyunlar oynanamadı, Konuğu adeta kucaklarcasına evine götürmek isteyen şanslı kişi kıskanılarak uğurlandı. Herkesin yüzü gülüyor, heyecan dorukta.

Yeni güne akşamki konuk ve müjdesi ile başlandı, iki kişi bir araya geldiğinde konuşulan konu URANYUM. "Benim sığırım, sıpam yok. Arazim de yok, beden gücü ile geçimimi sağlıyorum, ben nasıl zengin olabilirim ‘’ diyenlere cevap hazır. "Madende çalışanların günlük gelirleri şimdikinin üç misli olacakmış. Seneryolar, yalan ve yanlışlar daha günün yarısı gelmeden aldı yürüdü. Tek konu Uranyum, "Bana nasıl yansır".. Bu aşamada acaba kimin yanında yer almam lazım, akşam filan çok yakınlık göstermiş… Yabancıyı evinde konuk eden ev sahibi bürokratın yürümesi bile değişmiş deniyor. Yakın zamana kadar fazla ilgi görmeyen bu bürokrata itibar bin kat artmış. Birçok kişi peşinden koşuyor adeta.

Öğleden sonra Kaymakamın başkanlığında toplantı var. Saat 14.00'te yapılacak toplantıya ilçe merkezindeki daire müdürleri katılacak. Salon tıklım, tıklım. Kaymakam "rkadaşlar dün akşam ilçemize gelen sayın Necdet Uçaner’i size takdim ediyorum. Kendileri büyük bir müjde getirdiler. İlçemizde Uranyum yataklarına rastlanmış, en kısa zamanda da fiili çalışmalar başlayacak. Tüm kasaba, Sakarya ili, hatta Türkiye zenginleyecek. Herkes bu zenginlikten yararlanacak. Ben kendilerine çalışma odası ve emrine araba ve eleman tahsis edeceğim, Tüm Devlet Memurlarının ve halkımızın ilgi ve yardımlarını esirgememesini istiyorum". Tüm katılanların alkışları arasında söz alan Necdet Uçaner "Trende bana söylenen gerçekten doğru imiş sizler ne kadar cana yakın ve yardım sever insanlarsınız, hepiniz gelecekte pay kapacaksınız. Burada kaldığım sürece sizlerle gece gündüz beraber olacağız" deyince yüzlerdeki mutluluk görülmeye değer. Toplantı, yani duyuru bitiminde ikili, üçlü gruplar kendi aralarında konuşa, konuşa iş yerlerinin yolunu tutuyor.

Necde Uçaner çalışmalarını kaymakamlıkta sürdürürken uranyum yataklarının olduğu bölgelere gitmeyi de ihmal etmiyor. Çalışmalarla ilgili rapor örneğinden birini kaymakama sunuyor. Bir suretini de kendisinin belirlediği Küçükçekmece’deki adrese gönderiyor. Ziraat Bankası'na yüklüce bir havalenin geleceği, ön çalışmalar için harcamalar yapılacağı kulaktan, kulağa yayılıyor. Başta ilçe Kaymakamı olmak üzere birçok bürokrat ve işadamı uranyumcuyu ablukaya almışlar, adam karaborsa. Kapanın elinde kalıyor. Akşam içkili sofralarda yer bulmak isteyenler çok şanslı… Bu yemeklerde madende çalışacak olan norm kadro hazırlığı bile yapılıyor.. Yıllarca Memuriyet yapanlardan birçoğu şimdiden istifayı göze almışlar, madende çalışacaklar, bol paralar kazanacak, dostu düşmanı çatlatacaklar. Kasabada hatırı sayılı kişiler, maden bölgesi köylüleri günün her saatinde kaymakamlıktaki ofiste uranyumcu ile kapalı kapılar ardında konuşuyor, görüşüyorlar.

Günler gelip geçiyor, konuk çok mutlu, arzu ettiği sonuca varmış gibi, insanlara sokulganlığı da belli kişiler dışında yok gibi. İlk günkü gibi sokulgan değil, biraz nazlı, mesafeli. Bu da bir takdik olsa gerek.

Necdet Uçaner sıkıntısını kaymakama açıyor "Beklediğim para hala Ziraat Bankası'na gelmedi. Beş gündür buradayım, hazırladığım raporları okuyorsunuz, benim İstanbul’a gidip para işini halletmem lazım".

Kaymakam "Sana makam arabam olan jeepimi ve şöförümü veriyorum. İstanbul uzak bir yer değil, gider gelirsiniz".

Konuk uranyumcu makam aracı ile yola koyulurken bir çok kişi tarafından da uğurlanıyor. Sevgi sel gibi, sallanan eller ve beklentiler.

Akşam geç saatte Geyve’ye dönen makam şöförü, korku ve heyecanla kaymakamın kapsını çalar "Efendim Küçükçekmece'ye vardık, Necdet bey valizini ve eşyalarını aldı, arabadan indi, bana da "Sakın bir yere ayrılma, en geç yarım saat sonra buradayım, tamam mı" dedi. İki-üç saat bekledim gelmedi, panikledim ama yapacak bir şey olmadığı için dönmek zorunda kaldım".

Kaymakam ertesi gün ve diğer günlerde de uranyumcuyu beklese de, ne kendi, ne de Ziraat Bankası'na havale gelmedi… Balon patladı, hayal kuran bürokratlar, esnaf, ticaret adamları ve uranyum olduğu bölgedeki toprak sahiplerinin ağzını bıçak açmıyor. Herkes te suskunluk ve panik had safhada. emniyet bütün yurtta Necdet Uçaner’i arıyor. Bulana aşk olsun. Başta ilçe kaymakamı olmak üzere uranyumcuya yakın olanların ağzını bıçak açmıyor. Söylentilere göre pek çok kişiden yüklüce oranda para toplamış, yemiş, içmiş, muradına ermiş.

Olay unutuldu derken bir gün dolandırıcı Necdet Uçaner’in Eskişehir’de yakalandığı ve Geyve’ye getirileceği söylentisi yayıldı. Jandarma, polis nezaretinde elleri kelepçeli olarak getirildiğinde yüzlerce insan dünün yere, göğe sığdıramadığı bu kişiyi yuhalayarak yüzüne, tükürmeye yeltelenerek karşıladı. Savcılıkça tutuklanarak hapishaneye götürülürken "En kısa zamanda çıkacağım" derken de güçlü görünmeye çalışıyordu.

Merak bu ya, şimdi herkes bu dolandırıcı Necdet Uçaner adını kullanan kişinin geçmişini, işlediği suçları merak ederek öğrenmek istiyor. Mahkemeye çıkarıldığı gün, adliye koridoru, iğne atsan yere düşmeyecek kadar kalabalık, uranyumcu adeta bir kahraman gibi, ifade vermiyor da, basın toplantısı yapıyor. "Ben profesyonel dolandırıcıyım, kolay kolay yakalanmazdım, ama bir ihbar sonucu buraya geldim. Gençlik yıllarımda tanıdığım bir kişinin Hukuk Fakültesi diplomasını, kendiminmiş gibi değiştirerek stajyer hakimlik sonunda Çanaklale Yenice ilçesinde hakimlik yaptım, çok başarılı bir dönem geçirdim, daha sonra Adana’da hakimlik yaptım. Adana’da mahkum ettiğim bir hayat kadınına Eskişehir'de rasladım, eğer beni ihbar etmese idi, karşınızda bu şekilde bulunmazdım’".

Hakime, dönerek "Tutukluluğum uzun sürmez, en kısa zamanda çıkacağıma inanıyorum. Suçsuzum , kimden bir vaad aldıysam, kimden para ve başka şekilde menfaatlandıysam, şikayette bulunsunlar. Beş altı gün yedikleri içtikleri ayrı gitmeyen bürokratlar, esnaf, ticaret adamları ve arazi sahiplerinden şikayetçi çıkmadı. Hakimin kararı SUÇ UNSURUNA RASTLANMAMIŞTIR. Serbestsiniz.

Bir rüya da böylece sona erdi, vaadlar unutuldu, herkes normal yaşamına dönerken, Necdet Uçaner’in ilçeden ayrılırken çevresindeki insanlara "Geyve çok güzel, insanları da çok sevecen ama fazlaca saf. Burada geçen beş altı günde elde ettiğim gelir bana bir yıl yeter. Yolum yeni verimli bölgelere. Hoşça kalın. Bir daha görüşemeyeceğiz, Hoşça kalın. Kaymakam çok kibar ve iyi niyetli bir insan ama O’da çok saf’’Acıdım …

Geyve bu hikayeyi uzun yıllar unutamaz, ama saf ve temiz duygularını hiçbir zaman kaybetmez….

İlhan BAYKAL

(Not: Bu yazı ilk kez 02 Şubat 2013'de Geyve.com'da yayınlanmıştır.)

Milli Eğitim Bakanlığı da kendi bünyesinde yapımı düşünülen Köy İlkokulları, Öğretmen Lojmanları, derslik ilaveleri, onarımlar ihtiyaç önceliğine göre programa alınarak uygulamaya geçilir.İllerde Valinin Başkanlığında, İlçelerde de Kaymamın Başkanlığında Birim Müdürlüklerinin sorumluluğunda hizmetler sürdürülür.

Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı'na göre Geyve ilçesi köylerinde yapımı ön görülen okul, derslik, lojman ve onarım hizmetleri için hazırlanan programa göre Geyve-Taraklı yolu üzerinde olup, okulsuz olan Hacıosmanlar köyüne tek derslikli bir okul yapımı düşünüldü ama bir türlü sonuç alınamadı. Sudan bahanelerle köylüler arsa temin edemedi. Beş Yıllık Kalkınma Planı'nın uygulandığı ikinci ve üçüncü yıllarda da Hacıosmanlar köyü okul yapımında ilk sıraya alındığı halde arsa temini için köy halkının olumsuzlukları devam etti.

İlçeye yeni atanan Kaymakam İsmail Bir ayağının tozu ile İlçeye gelir gelmez İlçedeki etkinlikleri, olumlu ve olumsuz sonuçlanan projeleri irdelerken köy okulu inşaatları için üç yıldır programa alınıp ta bir türlü gerçekleşmeyen Hacıosmanlar köyü için makamına gelmemi istedi. ‘’ Kaymakamlığa gelirken hazırladığınız uygulama dosyalarınızı da getirin, görüşelim".
Kaymakamın öğrenmek istediği her türlü bilgileri içeren dosyaları alarak gittiğimde daha yerime oturmadan ‘’ Müdür bey; kalkınma planı kapsamına giren konuların gerçekleşebilmesi için önceden gerekli incelemeler yapılır, fizibiliteler iyice belirlenir, uygulama için şartlar yerine gelmiş se icraat başlar. Üç yıl önce Hacıosmanlar köyüne okul yapacağız demişsiniz olmamış, ikinci yıl yine ayni sıralama, yine es geçilmiş, bu yıl da birinci sırada ayni köy var. Bu okul niçin yapılamadı bir türlü anlayamadım. Bu kadar umursamazlık nasıl olur, ciddiyetten uzak buldum . Böyle şey olmaz. Benden önceki Kaymakamlar uyudu mu, uyutuldu mu? Daha kaç yıl bu sıralama sürecek. ‘’ Cevap vermem gerekiyordu. ‘’Kaymakam Bey; geçmiş yıllarda görevde olan Kaymakamların ve benim bu konudaki uğraşılarımı anlatacağım, belgeleyeceğim. Ortada ihmal de yok, ilgisizlik de . Daha çok yenisiniz zaman içersinde gerçekleri sizler de görecek ve yaşayacaksınız. Düşüncelerinize saygı duyarım ama çok üzüldüm. Bu okulun yapılamamasında asla ihmal yok. Tüm uğraşılarımıza rağmen başarı elde edemedik ama yine de yılmayarak bu yılki programa bu köyü de dahil ettik.Ben hayalci değilim ‘’ dediğimde koltuğuna sırtını dayayarak ‘’ Benim adım İsmail Bir… Sesinin tonunu yükselterek sinirli bir şekilde Ben bu okulu yaparım. Siz de görürsünüz. köy muhtarına haber gönderiyorum. Cuma günü saat 14.00 de birlikte gideceğiz, köy halkının da hazır olmasını istiyorum. Hazırlıklı ol. Kaymakamın bu çıkışı karşısında yapacak bir şey yok, ama yine de ‘’ köye giderken Jandarma Komutanını da götürelim ‘’ isteğime ‘’ savaşa mı gidiyoruz, olmaz öyle şey, yanımıza Teknik Elemanı alalım yeter ‘’ Israr ettim Komutanın yanımızda olması sakıncalı değil, zaten sık, sık hizmet için köylere Jandarma gidiyor ‘’ deyince ısrar etmedi.

Cuma günü köyün yolunu tuttuk. Köy Geyve – Taraklı – Göynük Devlet yolu üzerinde, ormanlık bir arazi kenarında. Köyde okur-yazar sayısı parmakla gösterilecek kadar az. Fakir bir köy, ekime elverişli arazisi de kısıtlı, en büyük gelirleri kaçak olarak kestikleri orman ürünleri ve dere kenarına ektikleri havuç. Ekili arazileri karınlarını bile duyurmaktan uzak. Yol boyunca çevre köyleri ve Hacıosmanlar köyü hakkında kaymakamı bilgilendirdim. Köy yoluna saptığımızda ‘’Kaymakam Bey karşıda görünen köy, gideceğimiz yer. Köye girerken etrafı dikkatle izleyin. Sizce okul olmaya uygun yeri belirleyin, ben de Jandarma Komutanı da saptamasını yapsın, sonra görüşlerimizi paylaşalım" deyince, "Merak etme bu konuda pek hata yapmam". Köye girdik. Tüm köylü, kadını, erkeği, yaşlısı , genci topluca çevremizi sardılar, sevgi gösterisinde bulundular. Kaymakam çok mutlu. ‘’Bugün okul yerini temin edip Geyve’ye döneceğimize emin. Yakında da temel atarız, siz de görürsünüz’’.

Kaymakam köylülere dönerek "Öğrendiğime göre köyünüze bugüne kadar okul yapılamamış, burada yaşayan sizlerin de çoğunuzun okur-yazar olmadığını öğrendim. Bu asırda böyle olmanız bizim ayıbımız. Biz bu ayıbı sonlandırmak için buradayız. Yapacağımız okul sizin çocuklarınız için, bu köyde yaşamını sürdüren sizlersiniz. Kararı siz vereceksiniz. Sizden sadece okul yeri arsası istiyoruz. Kendi aranızda on dakika görüşün, görüş birliğine vardığınız araziyi gösterin, kararınız için şimdilik bizi yalnız bırakın’’ Köylüler yanımızdan ayrılırken gelişimizde bize gösterilen o sevecen ve sıcak ilgi dağılır gibi oldu. Kaymakam bana dönerek, Müdür bey ben okul yapımına uygun bir yer buldum bile, sen de buldun mu ? Kaymakam bey "Umarım ayni yeri belirledik". Jandarma Komutanı "Bu işler benim işim değil ama kanaatime göre şu karşıki alan çok uygun gibi". Aynı yer için kaymakam da "En elverişli yer burası olsa gerek. Ben de burayı beğendim, bakalım Köylüler de ayni yeri mi gösterecek".
Köylüler yanımıza gelince her kafadan ayrı bir söz, ayrı bir görüş. Köyün vadideki akar suyun karşı yakasında, köye oldukça uzak bir alanı gösterdiler.’’ Alın size okul yeri, Orası olmaz sa şu tepede de yer verebiliriz. ‘’ Kaymakamın sinirlendiğini fark ettim ‘’ Bize gösterdiğiniz her iki yere de okul yapılmaz, kış gelince aşağıdaki dereden çocuklar nasıl geçer de okula gidebilir, diğer gösterdiğiniz yer ise köye oldukça uzak ıssız bir yer. Her iki yer de uygun değil. Ben bu köye ilk kez geliyorum. Eğer Okul yapacaksak caminin ikiyüz metre uzağındaki yer çok müsait. Yer biraz küçük görünse de başka yer bulmak ta mümkün görünmüyor. Kaymakam Teknik Elemana dönerek ‘’ şu araziyi ölçer misiniz ?"

Teknik Elemana yardım olsun diye ben de arsaya doğru yürürken köylülerin mırıltıları arttı, gülen yüzler yerini gerginliğe çevrildi. Biz arsayı ölçerken uzaktan bize doğru gelen küfür ve beddualar savuran, gözü dönmüş eli silahlı yaşlı bir kadını karşımda bulduk. ‘’Köylüler ve kaymakam uzaklaşırken bize de ‘’Hatice Bacı istenmeyen bir çılgınlık yapar, sizi vurur, kaçın sesleri" arasında şaşkına döndük. Yaşlı hanımın silahı göğsümde, ne yapacağımı şaşırdım. Kahramanlık neye yarar ki . "Teyze sen beni vurursan, yarın benim yerime görevlendirilecek olan kişi ayni görevi yapacak. Sakin ol" dememe karşı, "Ben köyümde dinsizleri, düşmanları görmek istemiyorum. Defolup gidin, beni bu yaşta katil etmeyin. Bu toprak babamın yeri, bana miras kaldı, bedenimi çiğnemeden burayı alamazsınız’’ Teknik Eleman da kaçmış, yapayalnız kaldım kaçacak imkanım yok. Karşı, karşıyayız.
Gözü dönmüş yaşlı teyzenin silahını göğsümden yere çevirdim, bütün vücudum titriyor. Yürüdüm, uzaklaştım, Köylünün kaç, uzaklaş uyarıları daha da sinirimi bozdu. Yanlarına vardığımda ; Kaymakam’ın "Ben bu okulu yaparım" edası gitmiş, mahcubiyetten sanki yerin dibine girecek gibi sessiz ve üzgün Yüzüme bakamıyor. Köylülere veda etmeden geldiğimiz yoldan yeniden Geyve’ye döndük. Tek kelime etmeden.

Jipten inerken Kaymakam’a "Bir gün mutlaka bu köye de Okul yapacağız  moralinizi bozmayın, belki sizin döneminizde olmaz ama mutlaka HACIOSMANLAR Köyü çocukları da okula kavuşacaktır. Hatice Teyze’yi üzerimize saldırtanlar er geç gerçeği görecek, utanacaklar, üzülecekler nedamet duyguları ile birlikteliğimiz sağlanacaktır. Emin olabilirsiniz" dedim. Araçtan uzaklaşırken üçümüz de üzüntüden, başarısızlıktan utanarak evlerimizin yolunu tuttuk.Kaymakam görev süresi içinde bu konuda tek kelime konuşmaktan kaçındı, efelenmeyi de bıraktı.
 

Görev yaptığım dönemlerde Geyve ilçe merkezindeki şirin ve güzelim park, günün her saatinde hizmet sunmuş, belediyenin titiz ve sürekli çalışmasıyla halkın yaz-kış nefes alabileceği, eş dostun buluşma mekanı olmuştur. Uzun yıllar Geyve halkının hizmetinde olan parkın bugünlerde içler acısı halde olduğunu ve amacına uygun hizmet edemediğini üzülerek öğrendim.

Geçmiş yıllarda yerel siyaset adamları parti gözetmeksizin ilçenin kalkınması için her türlü güç birliğini göstermiş, hizmet yarışı sürerken halkın huzuru, gururu birlik ve beraberliği ön planda tutulmuş, hangi partiye mensup olursa olsun siyaset adamları kişisel çıkarlarını asla düşünmemişlerdir. Halka hizmette sınır tanımadan adeta yarışırcasına yarar peşinde koşmuşlardır.

Dünün Geyve’sinde yaşayan 7'sinden 70'ine herkes birbirini tanır ve yardımlaşır idi. Ortak algılama alanlarına giren konuları paylaşılır, bütünleşilir; kentlilik bilinci hoşgörü ile sürdürülür idi. İnsanların giyim, kuşam ve davranışları çevre il ve ilçelerde yaşayanlara örnek olurdu. Halk, daima yapıcı ve yararlılığı ön planda tutar. İnsanlar Geyveli olmaktan ya da Geyve’de görev yapmaktan her zaman mutlu olmuş ve gurur duymuştur.

Gelelim bugüne;
Türk toplumunun demokrasi ve çok partili döneme geçişin başlangıcı olan 1950'li yıllardan bu yana süreklilik arz eden iç göç kent görünümünü olumsuz etkilemiş, gecekondulaşma ön plana çıkmıştır. Kent toplumu içinde yerleşme ve konut sorununu çözümleme olanağı bulanmadan plansız programsız, sağlıksız konut yapımı ile gecekondulaşlaşma hız kazanmıştır.

Göç her yerde ve her zaman yaşamımızın bir parçasıdır. Ülkemizde göçün en önemli sonucu kentleşmede yozlaşma ve varoş oluşumunu hızlandırmasıdır. Son yıllarda iç göç dışında Ortadoğu'daki sorunlar nedeni ile başta Suriye, Irak ve Afrika ülkelerinden gelenler de kentlileşmeyi olumsuz etkilemiştir.

Geyve'de görülen iç göç de olumsuzlukları beraberinde getirmiştir. Ekilebilen arazi, verimli topraklar konut alanına dönüştürülünce kentin ortak kullanım alanlarında çarpıklıklar ve bozukluklar da beraberinde gelmiştir. Yerel yönetim hizmetlerini yerine getirebilmek için kaynak yaratamamış ya da çözüm için yeterince uğraş verilmemiş.

Gelişmiş ülkelerde kentin ortak sorunları yerel yönetim ve sivil toplum örgütleriyle paylaşılarak çözülür. Siyasi ve maddi rant peşinde koşulmaz .Yurdumuzda olduğu gibi Geyve'de de ötekileştirme her geçen gün biraz daha kendini gösterir olmuş, sonuçta sevgiden, paylaşımdan uzak bir durum yaratılmıştır.

Şöyle ki;
Etnik (Türk, Kürt, azınlıklar)
Mezhepsel (Sünni, Alevi)
Siyasi fikir ve eylemsel (Solcu-sağcı, dinci-laik v.s )

Yurdumuzun pek çok bölgesinde olduğu gibi, Geyve’de de bu faktörler öne çıkmış, kutuplaşmalara neden olunmuştur. Farklılıklarımızı inkar edemeyiz. Tek millet ve tek devlet olarak yaşam tarzımız devam edecektir.

Türkiye, son yıllarda kültürel açıdan çok farklılaştı. Bir tarafta din odaklı kesim (Kadınlarını çalıştırmayan, başı örtülü, muhafazakar, sosyal etkinliklerden uzak kalan), diğer yanda ( Laik, örtünmeyi zorunlu görmeyen, çalışma ve Eğitim alanında ilerlemeyi hedef edinen, kadın ve erkek eşitliğine odaklanmış kesim). Hepimiz bu ülkenin insanlarıyız .Omuz omuza vermemiz gerekir.

Fikir ve düşüncede farklılıklara rağmen ötekileştirmeden birlikte yaşamayı sürdürmeliyiz. Buna mecburuz. Yaşam biçimimiz nasıl olursa olsun bölgemizde, yapıcı, katılımcı ve üretken olmalıyız.

Ulu önder Mustafa Kemal Atatürk, Türk Milleti'ne muasır milletler seviyesine çıkmayı hedef göstermiştir.

İLHAN BAYKAL
(10 Kasım 2016)

1987 yılının Kasım ayıydı. 60 km. otobüsle geldiğimiz yoldan sonra 20 km. yolu sırt çantalarımızla birlikte yürüyerek vardık Kahramanmaraş Kumarlı Köyü’ne. İlk görev yerimizdi öğretmenlik mesleğinde. Böyle başladı macera.

Daha ilk günlerimizdi okulda. Türkçe dersinde konusu mektup olan bir yazıda İstanbul’daki ağabeyine yazdığı mektupta “vah benim kara yazılarım” cümlesini kuran 4. sınıf öğrencisi bir kız çocuğuna sorduğumda, ağabeyinin başına kötü bir şey mi geldi sorusuna hayır öğretmenim cevabını alınca ben, anladım ki kara yazı Anadolu insanının genlerine kadar işlemiş. Hafızalarda yer yapmış. Bu kara yazıyı silmek için sıvadık kolları.

Sonraları, Kahramanmaraş-Nurhak, Bartın, Sakarya vardı güzergahımızda. Hala çekilmemiş hazan sarısı fotoğraflar, yarım kalmış mısralar, söylenmemiş türküler vardı. O fotoğrafların bazılarını çektik, bazı yarım mısraları tamamladık ve henüz söylenmemiş bazı türküleri söyledik.

Bazen Kaf Dağı’nın ardına gittik çocuklarla, bazen merdivensiz kulede  prensesin saçlarına tutunarak çıktık kuleye. Kurtla kuzunun su içtiği dereye indik el ele, masallarda kurtlar yedi bazen bizi. Hep çocuklar içindi.

Ellerimizde küçük bayraklar, dillerimizde şarkılar hep beraber yürüdük bayram alanlarına çocuklarla. Çabaladık, hiç vazgeçmedik, Atatürk’ün gösterdiği yolda, hiç durmadan yürüdük ant içerek. Başları dik, alınları açık, çağdaş dünyada birer özgür birey olsunlar diye çocuklarımız. Bir ömür uğraştık.

Şu alnımızdaki çizgiler, saçlarımızdaki aklar, göz nuru döküşümüz onlar içindi. Kaç bahar karşıladık, kaç hazan yaşadık, kaç zemheri okul bahçelerinde, sınıflarda.

16 Haziran 2023 Cuma günü karneleri verirken son ders, son zil çaldı bizim için. Artık aktif öğretmenlik hayatımı noktalıyor, emekliye ayrılıyorum. Artık zamanı geldi. Çok sevdiğim öğretmenlik mesleğimden kendi isteğimle emekliye ayrılıyorum. Mutluyum, gururluyum ama bir o kadar da hüzünlüyüm. Nasıl  alışacağım bilemiyorum. Bu kutlu yolda yolumuzun kesiştiği, öğrencilerim, öğretmen arkadaşlarım, öğrenci velilerim, hoşça kalın, sevgiyle kalın.

Arifiye Öğretmen Lisesi’nde altı yıl, ortaokul-lise yatılı okudum. Her şeyimizi devlet karşıladı. Yemek, elbise, ders kitaplarımız, yatacak yerimiz ne varsa devlet, yani milletimiz karşıladı. Bu sayede öğretmen oldum, eğitim uzmanı oldum, yazar oldum. Bu yüzden devlet hep kırmızı çizgim oldu. Devletime, milletime layık olmak için çalıştım çabaladım. Devlete, Cumhuriyete, Atatürk’e karşı hala sorumluluklarım olduğunun bilincindeyim. Artık şafak göründü. 36 yıllık rüya gibi bir hayat. Yaşadığım güzellikleri kimse hayal edemez. Nasıl ayrılacağım bilemiyorum.

Haydi çocuklar, benimle son defa;
Türk’üm, doğruyum, çalışkanım. İlkem, küçüklerimi korumak, büyüklerimi saymak. Yurdumu, milletimi, özümden çok sevmektir. Ülküm yükselmek, ileri gitmektir. Ey büyük Atatürk. Açtığın yolda, gösterdiğin hedefe, durmadan yürüyeceğime, and içerim. Varlığım, Türk varlığına armağan olsun. Ne mutlu TÜRK’üm diyene.

Hayran olduğum, kabına sığmayan ben, yine zaman mekân üstü dolaşmakta.

Oysa dışarıdan bakan biri beni odamda sanır. Yatağına rahatça  oturmuş,  sıcaktan,  nemden saklanan, rehavete teslim, hatta biraz miskin sanır. Oysa kâğıt kalemim yanımda. Kitabım uzanabileceğim mesafede. Bana dünyaları sunan telefonum parmaklarımın dokunuşunu beklemekte. Dile benden ne dilersen diyen cinden bile maharetli. Daha az önce beni dünyanın yaratılış anına götürdü. Ama durun hele. Hemen oraya geçmeyeyim, kendime neden hayran olduğumu yavaş yavaş anlatayım.

Dün akşam saatlerinde annemle telefon konuşması yaparken Geyve'deydim, annemin hemen yanıbaşında. Çıkmaz sokağı çıkar sokak yapanların başımıza açtığı sorunlar, kış hazırlıkları derken ellerim salçaya, reçele mi bulanmadı, ayaklarıma yaban otları mı dolanmadı. Sonra bir anda İstanbul'da buldum kendimi. Kuzularımı saran okul telaşı bana bulaşmaz mı hiç. Her zamanki klasik sözümle bağladım olayı; onlarla beraber tekrar tekrar doğup, tüm heyecanları yenibaştan yaşıyorum.

Akşam erdiğinde ise konuklarım beni Sofya sokaklarında, Çankaya'da, Kızılay'da gezdirdi. Dile kolay tam yirmi yıl Sofya'da yaşayan, dış işlerinde çalışan insanların, benim gibi meraklı birine anlatacak şeyi biter mi?  

Kendimi Jetgillerden bile hızlı hissediyorum. Onlar bir Jet'e muhtaç, oysa ben ışınlanma ihtiyacı bile duymadan arzu ettiğim her yerdeyim. Alıştı artık odamın duvarları,  kapı,  pencere!  Bir varım bir yok!

Kırmızı kapaklı not defterim dile gelecek diye korkuyorum bazen. 

Çünkü üstüne yazdığım karalamalar bir süre sonra bana yabancılaşıyor.  Yahu şunu dinledin,  bunu okudun da not aldın ya deyip bana kızacak,  üstüne basa basa yazdıklarımı hatırlatacak sanıyorum. Baktım, Dante Alighirei/ Orta İtalya/ Bologna/ Ravenna notları almışım. 

Dante'nin hayatını izlemiştim Kentler ve Gölgeler'de; belliki o notlar. Aşkı Beatrice'yi not almışım. Bilirim ki Dante'yi Dante yapan o aşktır. Beni ben yapan aşk gibi. 

"İsteğimiz yaklaştıkça, akıl yetimiz öyle derinliklere dalar ki,  izleyemez onu belleğimiz. "

Kaç defa yaşadığımız bu durumu Dante ad takarak önümüze koymuş ya,  artık ne şüphe. Her şey aşikâr.

Yirmi birinci yüzyıldan hopp Ortaçağ'a varmışım. Hayran olduğum ben toparladı getirdi beni.  Şimdi Ayşe Kulin satırlarıyla 1940/1960'lara rahatça gidebilirim. İki gündür okuduğum satırlar İstanbul Adalar'da, Teşvikiye'de, Ankara/ Çankaya'da gezdirmişti beni. Dün akşam 1950 seçimlerinin anlatıldığı sayfalardaydım. İnönü mağlubiyeti,  Menderes zaferi anlatılırken düşülen notlar içimi burktu. Bugünkü Türkiye dünden belliymiş dedim. 

"Cumhuriyetin kuruluşundan beri geri atılan taşra şehirlerinin, kasabaların halkı, çok partili rejimden medet umanlar, İstanbul'un saltanat düşkünü çevreleri, padişahlığın kaldırılışını,  halifeğin lağvedilişini içine sindirmeyenler, harf devriminden, ezanın Türkçe okunuşundan tutun, kadının örtüsüz dolaşmasına kadar her modernleşme hareketine karşı olup da o güne kadar sesini çıkaramamış olanlar, vergilerle cezalandırılan karborsacılar, Varlık Vergisinden nasibini alanlar, malını satamayan ya da köy okullarının inşaatlarına kağnılarıyla taş çekmeye zorlanan köylüler, jandarmadan dayak yemiş muhtarlar,  doğunun şeyhleri,  şıhları, Ege'nin, güneyin ağaları, içlerinde yıllardır biriktirdikleri hınçlarını dökmek için sandık başına koşmuşlardı. Ayrıca Demokrat Parti siyaseti köy içlerine kadar sokmayı başarabilmişken, iktidar partisi seçime hiçbir şey vaat edemeden girmişti. CHP ile bir sorunu olmayanlar dahi, sırf değişim uğruna ya da yıllardır aynı idareyi görmekten bıktıkları için oylarını Demokrat Parti'den yana kullanmışlardı. "(Ayşe Kulin/Hayat) 

İyi ve kötü terazisi dengeyi kaybetmeye görsün. Şahsi çıkarlar veya çekinceler ne memleket bırakıyor ortada ne vatan millet aşkı. Şuuru kaybolmuş bir millet,  erdemine, onuruna,  cesaretine, ahlâkına varana değin her şeyi pazarlık masasına koyabiliyor. 

İçim sıkılıyor yakın geçmişten, dünya nasıl yaratıldı diyorum. Homeros sayesinde ne İliada kaldı öğrenmediğimiz ne Odiessa.  

Herkül'ü, Afrodit'i, Paris'i,  Zeus'u, Eros'u tanımayanımız yok. Filmlerin sayesinde de Truva'nın düşüşünü bilmeyen yok. Oysa bizim mitolojimiz! İslamiyet'in kabulüyle mi bu mitler karanlıklarda kaldı bilmem ki. Başta da dediğim gibi en başa dönmek istedim. TRT 2 Kökler belgeseli ile yaratılış, göç, Ergenekon destanlarını işlemiş. Seyre değer bölümler hiç sıkmıyor. 

"Evrende yalnızca su vardı. Yer ve göğün yaratılmasına ilham verecek olan Agene derinliklerinde yaşıyordu. Suyun üzerinde ise Ülgen vardı. Ülgen üzerine konacak bir kaya bile bulamadığından sürekli uçuyordu. Bu hâl böylece devam ederken Ülgen içinden bir ses işitti: Altındakini tut, önündekini yakala. Ülgen bu sözü tekrarladı ve elini uzattı. Sonunda suyun üzerinde bir taş belirdi ve Ülgen bunun üzerine kondu. Suyun altındaki Agene,  yukarı çıkıp Ülgen'e seslendi: yap o zaman, yaptıklarım olacak de. Ve ardından kayboldu.  Yeryüzünü yaratan Ülgen'in erlik, ilham veren Agene'nin ise dişil olduğu söylenir."

Adem ile Havva anlatımı, Türk mitolojisinde de yerini almış. Kanan hep Havva, aklımızda olsun hanımlar. Masumiyet, iyi niyet, güven; yıkıp geçiriyor bizi. Üzülüyoruz sonra. Ama aldanmak mı, aldatmak mı deseler, aldanmayı tercih ederim; ne kadar kanarsam kanayayım,  ne kadar yanarsam yanayım.

Hayran olduğum ben, dur bir de cennete cehenneme uzanma. Hadi dinlen uykunun kollarında. Rüyalar esir almadan, uzan boylu boyunca.